Plus Beeldende kunst

Thema Migranten in Parijs is soms teleurstellend uitgewerkt

In Zelfportret met zeven vingers toont Chagall zijn Joods-Russische achtergrond. Beeld Stedelijk Museum Amsterdam

Het Stedelijk Museum laat werk zien van buitenlandse kunstenaars die in de eerste helft van de twintigste eeuw naar Parijs kwamen. Het thema wordt niet altijd even helder in beeld gebracht.

Toen de 23-jarige schilder Marc Chagall van de Russische stad Vitebsk naar Parijs verhuisde, moet hij zijn ogen hebben uitgekeken. De jonge schilder had in de jaren daarvoor kennis­gemaakt met moderne schilderkunst in Sint-­Petersburg, maar in het Parijs van 1910 zag hij nog iets moderners: het kubisme. Picasso en Braque hadden de schilderkunst een draai gegeven die een verpletterende indruk op Chagall gemaakt moet hebben. Ook was hij onder de indruk van Parijs zelf, waar de drukke boulevards, het bruisende leven in de cafés en de machtige indruk van de Eiffeltoren de hoofdbestanddelen waren van de belangrijkste avant-gardestad ter wereld.

Tussen twee culturen

In Zelfportret met zeven vingers (1912-’13) heeft Chagall zichzelf als schilder in zijn atelier afgebeeld. In een venster op de achtergrond zien we het silhouet van de Eiffeltoren, terwijl de schilder werkt aan een landelijke voorstelling met een vrouw en een koe. Als pendant van het venster drijft een gedachtewolk boven zijn hoofd, waarin zijn geboortestad Vitebsk verschijnt.

De kubistische beeldtaal is typisch voor Parijs, de poëtische interpretatie van kleuren is te herleiden naar Chagalls Joods-Russische achtergrond. Chagall portretteerde zichzelf als schilder tussen twee culturen. In Hebreeuwse letters heeft hij ‘Parijs’ en ‘Rusland’ in het schilderij opgenomen.

Chagalls schilderij illustreert daarmee tegelijk het thema van de tentoonstelling waar deze deel van uitmaakt. Het Stedelijk Museum laat werk zien van kunstenaars die in de eerste helft van de twintigste eeuw vanuit allerlei landen naar Parijs kwamen. Ze werden aangetrokken door de reputatie van Parijs als stad van vrijheid en kosmopolitisme, maar de nieuwkomers kregen ook te maken met nationalisme, vreemdelingenhaat en antisemitisme.

Verwarrende expositie

Het is een tentoonstelling met een duidelijk parcours, met een kop en een staart. Toch is het een verwarrende expositie, waarin het thema niet altijd helder in beeld gebracht wordt. De verwarring begint al bij het uitgangspunt. Het Stedelijk spreekt nadrukkelijk van een tentoonstelling, maar het is eerder een col­lec­tie­pre­sen­ta­tie. Bijna alle kunstwerken die te zien zijn, zijn eigendom van het museum of zijn in langdurige bruikleen gegeven. Het is daarom verwonderlijk dat bij de ingang diverse fondsen bedankt worden voor hun ‘genereuze bijdrage’.

De presentatie is min of meer chronologisch opgezet en begint in het eerste decennium van de twintigste eeuw. Dan komen schilders als Kees van Dongen, Jan Sluyters en Pablo Picasso hun geluk beproeven in Parijs. Vooral de ontwikkeling van Picasso in deze periode zou cruciaal worden voor de twintigste-eeuwse avant-garde, maar toch is het weinig overtuigend wat het Stedelijk daarvan kan laten zien. Een paar etsen en een aquarel. Teleurstellend.

Verliefd paar van Chagall. Beeld Pictoright Amsterdam

In de volgende zaal schakelen we over op het werk van Mondriaan, wiens Parijse schilderijen veel sterker zijn vertegenwoordigd in de museumcollectie. Dan volgen twee zalen met louter werk van Marc Chagall. Een aantal van deze werken is relevant voor het thema van de presentatie, zoals het eerdergenoemde zelfportret. Maar het meeste wat hier getoond wordt, is opgenomen omdat de schilderijen recentelijk onderwerp waren van materiaal-technisch onderzoek. De resultaten daarvan waren overigens nogal teleurstellend. Een van de doeken werd op een tafelkleed geschilderd, iets dat al lang bekend was en dat met het blote oog is te zien. Maar nu blijkt Chagall het patroon van het kleed te hebben gebruikt voor een paar huizen in de compositie. In de ondertekening van De violist schetste Chagall een klein figuurtje dat uiteindelijk niet in verf werd uitgevoerd. En hij gebruikte zijn hele loopbaan dezelfde acht pigmenten. Geen vondsten waar je steil van achteroverslaat.

Na de Chagalls wordt de draad met de ontwikkeling in Parijs weer opgepakt, zo goed en zo kwaad als het kan. Want eigenlijk blijkt keer op keer dat het Stedelijk dit verhaal onvoldoende kan laten zien. Na Picasso’s kubistische werk volgt zijn klassieke periode, waarin hij terugkeert naar de figuratie en waarin echo’s doorklinken van kunst uit vroeger eeuwen. Hier moet een bruikleen van het Gemeentemuseum Den Haag uitkomst bieden.

Ook om de invloed van Afrika op het werk van Picasso te laten zien, is een bruikleen nodig, ditmaal van het Van Abbemuseum. En Odalisque van Matisse, geschilderd in Nice door een Franse kunstenaar. Heeft niets met Parijs en niets met migratie te maken.

Twee gedachten

Zo blijft deze collectiepresentatie een beetje op twee gedachten hinken. Men wil de beste schilderijen uit de klassiek-moderne periode laten zien, maar ook een thema illustreren. En er zijn een paar onbekendere stukken uit het depot gehaald die soms een interessante toevoeging vormen, maar vaak ook niet.

In de kabinetten zijn wel een paar goede bijdragen opgenomen van kunstenaars die niet vaak getoond worden, zoals Nicolaas Warb, die eigenlijk Sophia Warburg heette maar een mannelijk pseudoniem aannam om als vrouw serieuzer genomen te worden. Ook het werk van Sedje Hemon smaakt naar meer. Zij verruilde een loopbaan als violiste na de Tweede Wereldoorlog noodgedwongen voor de beeldende kunst en maakte wonderlijke schilderijen waarin muziektheorieën zijn verwerkt.

De verrassing van Chagall, Picasso, Mondriaan e.a. zit niet in de grote namen, maar in die e.a.

 Chagall, Picasso, Mondriaan e.a.: Migranten in Parijs: t/m 2/2 in Stedelijk Museum Amsterdam

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden