Plus Filmrecensie

The Report laat de weggemoffelde martelpraktijken van de CIA zien

De Amerikaanse geheime dienst CIA probeerde na de aanslagen van 11 september 2001 zijn martelpraktijken geheim te houden. Scott Z. Burns maakte een verrassend apolitieke film over het onderzoek naar deze zaak.

Adam Driver in de rol van senaats­medewerker Daniel Jones, die in opdracht van senator Dianne Feinstein onder­zoek naar de CIA uitvoerde. Beeld Atsushi Nishijima

The Report, een exposé gebaseerd op het 6700 pagina’s tellende inspectierapport van de Amerikaanse Senaat over de verhoortechnieken van de CIA, begint met een ongelooflijke vaart en komt zelden tot vertraging. De duizelingwekkende politieke thriller, een gepast verontwaardigd eerbetoon aan het rapport en een aanstekelijke viering van de kracht van informatie, laat moeiteloos feiten en cijfers vallen in de vele kantoorgesprekken waaruit de film bestaat. In een post-truth-tijdperk, waarin martelingen ‘verruimde ondervragingstechnieken’ worden genoemd en de door de CIA ingehuurde psychologen uitspraken doen als ‘de waarheid is dat hij liegt’, is de aanpak van regisseur en scenarist Scott Z. Burns niet alleen verfrissend, maar ook broodnodig.

Het is de nasleep van de aanslagen van 11 september 2001. De CIA, waarvan het imago door de aanslagen flinke schade op heeft gelopen, heeft honderden uren aan videomateriaal vernietigd. Senaatmedewerker Daniel Jones (Adam Driver) wordt door senator Dianne Feinstein (Annette Bening) aangesteld om te achterhalen wat de inlichtingendienst achterhoudt. In een raamloze, met tl-buizen verlichte kamer pluist hij, samen met vijf andere medewerkers, duizenden e-mails en memo’s van de CIA door om te reconstrueren wat hun detentie- en ondervragingsprogramma nu precies inhoudt.

Het antwoord: marteling. In geeltonige scènes, die uitbeelden wat Jones in de bergen aan informatie ontdekt, zien we hoe de agenten ‘aangeleerde hulpeloosheid’ in de gevangenen stimuleren door hen dagenlang niet te laten slapen, levend te begraven en te ‘waterboarden’, een verdrinkingsdood te simuleren. En hoe de CIA over de effectiviteit liegt, want met een creatieve interpretatie van de wet is marteling legaal, maar alleen als ze ook bruikbare informatie oplevert — en dat is juist niet het geval.

Journalistieke kwaliteit

Jones, een soort braafste jongetje van de klas, is uitermate geschikt voor de leeuwentaak — dat het rapport na vijf jaar af is, komt voor de rest van Capitol Hill als een verrassing en de publicatie lijkt, met tegenwerking van de CIA en het Witte Huis, al helemaal onmogelijk. Maar Jones geeft niet op. Terwijl zijn medewerkers afhaken, werkt hij dag in dag uit aan het rapport; de kamer waarin hij verblijft, wordt steeds beklemmender getoond. Zolang het rapport niet gepubliceerd is, zegt Jones, heeft hij simpelweg zijn werk niet goed gedaan.

The Report neemt deze integere houding over en behoudt daarbij een balans tussen feit en vermaak. Want hoewel het een gedramatiseerde verfilming is, geniet de film een journalistieke kwaliteit. Er worden dan ook geen uitstapjes gemaakt naar Jones’ persoonlijke leven (we zien bijvoorbeeld nooit waar hij woont). Het is indrukwekkend hoeveel informatie Burns in een coherent en onderhoudend verhaal weet te stoppen, zonder de film ook maar een moment als een samenvatting over te laten komen. Dit is mede te danken aan de perfect gecaste Driver, die het juridische jargon probleemloos en begrijpelijk op de kijker weet over te brengen.

Deze tamelijk droge aanpak gaat ten koste van de emotionele kant van het verhaal, die blijft hangen in de constante verbazing van senator Feinstein en de oplopende verontwaardiging van Jones. Beide personages fungeren als stand-in voor de kijker, maar Burns beschikt over genoeg materiaal en kunde om niet op zulke trucjes te hoeven leunen.

Kritische houding

Voordat de samenvatting van het rapport uitkwam, wilde Burns een film maken over het psychologenduo dat, zonder enige ervaring in ondervragingstechnieken, 80 miljoen dollar van de CIA kreeg om marteling aan de man te brengen. Een absurd, maar waargebeurd verhaal. Sporen ervan zijn terug te vinden in de film. De CIA-agenten en de ingehuurde psychologen houden, soms op het komische af, stuurs vast aan de martelmethoden. Dit heeft bizarre uitspraken tot gevolg, die de spanning breken van de gruwelijke martelingen (zonder deze lichtere momenten was de film misschien wel onbekijkbaar gebleken). Maar de terechte kritiek op de CIA had aan overtuigingskracht gewonnen als de motivaties met wat meer overtuiging werden getoond.

Het is niet alleen de CIA die wordt bekritiseerd, maar ook films zoals Kathryn Bigelows Oscarwinnende Zero Dark Thirty, die door Burns medeverantwoordelijk wordt gehouden voor het verspreiden van CIA’s leugens dat met marteling aanslagen zijn voorkomen. Maar deze kritische houding blijft hier steken. Burns schetst net zo goed beeld door de verhoortechnieken als anti-Amerikaans af te schilderen en het publiceren van het rapport te presenteren als een typisch Amerikaans manier om ergens rekenschap van te geven.

Aan het einde van de film houdt senator Feinstein een toespraak waarin ze zegt dat het rapport (en daarmee ook de film) niet moet worden aangegrepen om de Verenigde Staten te bekritiseren. The Report eindigt weinig subtiel met een citaat van George Washington over de (goede) behandeling van gevangenen, dat geldigheid moet geven aan deze claim. Dit onwankelbare patriottisme, dat voor een niet-Amerikaans publiek misschien lastig te begrijpen is, voorkomt dat de kritiek uit de film breder is te trekken. Zo bestaat The Report eigenlijk uit het herhaaldelijk spelen van steeds dezelfde toon van verontwaardiging, iets waar Burns zich een meester in toont.

Ongebonden

Net als het inspectierapport, waaraan zowel Democraten als Republikeinen hebben meegewerkt, probeert The Report het tweepartijenstelsel te overstijgen. Het martelen is dan wel onder president George W. Bush gebeurd, zo laat de film zien, de regering-Obama stopte de praktijken in de doofpot. “Het gaat niet over rechts of links, maar over recht en onrecht,” zegt scenarist-regisseur Scott Z. Burns over de politieke kleurloosheid van de film. Het blijft de vraag of de aanhangers van president Donald Trump, die immers gezegd heeft dat martelen wel werkt, dat ook zo zien.

The Report

Regie Scott Z. Burns
Met Adam Driver, Jon Hamm, Annette Bening
Te zien in Filmhallen, Studio/K

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden