PlusAchtergrond

The Handmaid’s Tale: pure fictie of angstaanjagend toekomstbeeld?

Activisten in kleding van The Handmaid’s Tale demonstreren bij het Capitool in Washington voor het recht op abortus.  Beeld JIM LO SCALZO/EPA
Activisten in kleding van The Handmaid’s Tale demonstreren bij het Capitool in Washington voor het recht op abortus.Beeld JIM LO SCALZO/EPA

Een land in crisis, een minderheid neemt de macht over en schaft alles wat ‘deugt’ af, inclusief vrouwenrechten. Het vijfde seizoen van The Handmaid’s Tale gaat van start. Is de serie speculatief of gebeurt het voor onze ogen?

Hans Nijenhuis

We kennen al het gouden boek en het platina boek, maar sinds deze zomer is er ook een aluminium boek. Geen onderscheiding voor verkoopcijfers, maar een symbool voor vrijheid. Schrijfster Margaret Atwood heeft één exemplaar van The Handmaid’s Tale laten uitvoeren in onbrandbaar aluminium. Voor als het ooit weer tot boekverbrandingen mocht komen.

Het was natuurlijk een gimmick, bedoeld voor fondsenwerving en veiling. De opbrengst ging naar een Amerikaanse organisatie die zich inzet voor de vrijheid van meningsuiting. Maar om te lachen is het niet.

The Handmaid’s Tale, voor het eerst uitgebracht in 1985, is een verhaal over een wreed patriarchaat: de republiek Gilead. Deze extreem christelijke samenleving ontstaat nadat een kleine minderheid in de Verenigde Staten met geweld de macht overneemt. Onvruchtbaarheid teistert het land en de vrouwen die nog wel kinderen kunnen krijgen, worden toegewezen aan mannen bovenaan de pikorde.

In Gilead kent iedereen zijn plaats en de vrouw is ondergeschikt. Sinds verschijnen wordt altijd wel ergens geprobeerd het boek te weren, met name van leeslijsten van christelijke scholen in de VS zelf. Maar het verhaal wordt de laatste jaren alleen maar overtuigender.

Speculatief

‘Wreed patriarchaat’? Dat klinkt ver weg. Dat was het ook in 1985, zegt Linda Duits, sociaal wetenschapper aan de Universiteit Utrecht, gespecialiseerd in populaire cultuur. Het was speculatief, net zoals 1984 van George Orwell. Dat boek schetste in 1949 een beeld van een samenleving waar via technologie burgers in de gaten worden gehouden. ‘Big Brother is watching you’, is de beroemde zin uit het boek.

Het verschil met 1984 is dat The Handmaid’s Tale ook een televisieserie is geworden die een massaal publiek bereikt. Maar er is een veel belangrijker verschil, zegt Duits: “Bij Orwell zit je als lezer vanaf het begin in de door hem bedachte totalitaire samenleving. Bij The Handmaid’s Tale zie je de overgang naar zo’n samenleving vanuit een maatschappij als de onze.” En die overgang, zegt Duits, ‘is griezelig realistisch’.

De serie verscheen net toen Donald Trump president werd. Trump had nergens in zijn verkiezingsprogramma staan dat vrouwen minderwaardig waren, maar door zijn geringschattende uitlatingen – ‘grab ’em by the pussy’ – durfden ook anderen zich te laten gaan, zegt Duits. “We hoorden ongelooflijke dingen. En de serie laat zien waartoe dat uiteindelijk zou kunnen leiden.”

Recht op abortus

We leven nu vijf jaar later, Trump is geen president meer. Of nog niet. De overeenkomsten tussen serie en realiteit zijn er niet minder om. Neem Afghanistan, waar na twintig jaar van relatieve vrijheid vrouwen nu niet meer zonder begeleider over straat mogen. Of de VS zelf, waar dit jaar in enkele staten het recht op abortus werd teruggedraaid.

‘Ik bedacht Gilead, het Hooggerechtshof maakt er werkelijkheid van,’ schreef Margaret Atwood in maandblad The Atlantic. ‘Een vijftig jaar bestaande wet wordt onderuit gehaald omdat abortus niet wordt genoemd in de grondwet en niet ‘diep geworteld’ is in de Amerikaanse ‘geschiedenis en traditie’.’

Activisten demonstreren in juni dit jaar in Denver tegen het terugdraaien van het recht op abortus door het Hooggerechtshof in de VS.  Beeld Jason Connolly/AFP
Activisten demonstreren in juni dit jaar in Denver tegen het terugdraaien van het recht op abortus door het Hooggerechtshof in de VS.Beeld Jason Connolly/AFP

Daar zegt ze wat. Niet alleen in Amerika, in de hele wereldgeschiedenis zijn gelijke rechten voor vrouwen en mannen niet ‘diepgeworteld in de traditie’. Ze zijn de uitzondering, niet de regel. Nederland? Pas sinds 1957 mogen vrouwen een bankrekening openen, daarvoor waren ze ‘handelingsonbekwaam’. Gelijke betaling? Dat recht kwam pas in 1975. Sociale zekerheid: 1986.

Naar beneden geschopt

“Verworven rechten zijn jonge rechten. Ze zijn nog heel wankel. Wel veroverd, maar nog niet verankerd in onze denkbeelden,” zegt Debby Gerritsen, oud-hoofdredacteur van Viva en columnist bij het AD. Ze krijgt veel reacties op haar stukken. “Als een man kritiek krijgt, dan is hij een eikel, te links of te rechts. Bij mij luidt de kritiek bijna altijd dat ik nog veel moet leren. Of dat ik verkracht moet worden.” Dat is niet zómaar een verschil, zegt ze. “Een man is een gelijke, een vrouw moet worden vernederd. Terug naar beneden worden geschopt.”

“Het gedrag dat je bij veel mannen ziet, komt voort uit schaamte voor verlies van hun positie,” zegt Aukje Nauta, organisatiepsycholoog en auteur van een boek over die mannenschaamte: Nooit meer doen alsof. “Voor mannen is status belangrijk, ze ontlenen er hun identiteit aan. Ik formuleer even kort door de bocht, maar kijk hoe ze zich organiseren: mannen bouwen een piramide, met zichzelf zo hoog mogelijk. En nu moeten ze die positie steeds vaker delen met vrouwen.”

“De masculiene manier van afreageren is vechten, van zich af bijten, anderen de schuld geven,” vervolgt Nauta. “Dat verklaart ook de woede richting Sigrid Kaag of onlangs nog die Finse premier. Zij is jong, slim, succesvol en heeft ook nog tijd om te dansen: het is ondraaglijk hoe goed die vrouwen zijn. Op posities waar tot voor kort altijd mannen zaten! Dan krijg je jaloezie.”

Forumland

Dus ja, dan wil je misschien wel terug naar wat ‘diepgeworteld is in geschiedenis en traditie’. Linda Duits beziet met verbijstering de ontwikkelingen binnen Forum voor Democratie. “Thierry Baudet had aanvankelijk weinig op met het christendom. Hij was meer een vrijdenker dan een conservatief denker. En nu? Nu kruipen de christelijke waarden erin en zegt hij ultraconservatieve dingen over werkende vrouwen.”

Baudet droomt van Forumland: een parallelle samenleving. Vorige maand opende de eerste Renaissanceschool in Almere. Baudet: “We gaan het helemaal anders doen. Veel mannelijke docenten, veel jongens en meisjes gescheiden ook, vermoedelijk schooluniformen, klassieke muziek, Latijn vanaf een jaartje of vier, vijf... gewoon the works.”

Duits wijst ook op de populariteit van Jordan Peterson, auteur van zelfhulpboeken voor mannen. Die opperde dat vrouwen moeten worden toegewezen aan mannen die er geen kunnen vinden. “Dan zie je wel heel duidelijke parallellen met The Handmaid’s Tale,” zegt Duits. “Een samenleving waarin de vrouw ondergeschikt is. Natuurlijk verlangen sommige mannen daar naar terug. Er zijn genoeg mannen die dat ook gewoon zeggen.”

Met dat woordje ‘natuurlijk’ bedoelt Duits niet dat ze het goedkeurt, wel dat ze het begrijpt. “Emancipatie maakt ook slachtoffers. Als er vroeger alleen mannen bij een bedrijf werkten en nu voor de helft vrouwen, dan is daar één op de twee mannen zijn positie kwijtgeraakt.”

Studentencorps

Moeten we hier nog beginnen over die toespraken op het Amsterdamse studentencorps? Vrouwen zijn ‘sperma-emmers’ en ‘niks meer dan een hoer’. Duits: “Veel van die jongens hebben straks hoge maatschappelijke posities. Natuurlijk kun je zeggen: het was maar een gebbetje. En toch, dat gevoel, het zít er wel.”

Maar de meeste mannen tweeten toch niét over de Finse premier? Sturen columnist Gerritsen géén ranzige berichten? Spreken níet op het studentencorps? “Maar ze verzetten zich er ook niet tegen,” zegt Gerritsen. “Waarom zijn het alleen vrouwen die opkomen voor vrouwenrechten?”

Aukje Nauta: “Van de 273 studenten die per brief ageerden tegen de seksistische toespraken bij het Amsterdamse studentencorps, waren er slechts drie man.”

Meest angstaanjagende

En dan dat meest angstaanjagende van The Handmaid’s Tale: de overgang van een samenleving als de onze naar Gilead. Die gaat heel geleidelijk. Vrouwen mogen op een dag geen eigen bankrekening meer. De man van hoofdpersoon June, een progressief type, vindt het ook absurd wat ‘ze’ bedenken. Maar ja, als het nu eenmaal zo is, dan gaat hij wel voor haar pinnen, toch? Hij schikt zich met plezier in zijn nieuwe rol als gezinshoofd.

“Er zit geen kwaad in, hij wil vooral goed voor haar zorgen,” zegt Gerritsen. “Maar de woede ontbreekt.” En dat komt, denkt zij, doordat een man nu eenmaal niet kan doorvoelen hoe het voelt om als vrouw ondergeschikt te zijn.

Is het denkbaar? Dat de rechten die vrouwen de afgelopen decennia hebben veroverd tijdelijk blijken te zijn? “Niets is onomkeerbaar,” zegt Aukje Nauta. “Maar er is wel veel meer kennis. Daardoor is het risico dat mensen zich grootschalig laten piepelen toch klein, denk ik.”

The Handmaid’s Tale 5, vanaf 14 september
The Handmaid’s Tale is vanaf 14 september te zien bij Videoland. De eerdere seizoenen zijn al beschikbaar. Het verdient aanbeveling bij seizoen 1 te beginnen. Het boek lezen kan ook: Het verhaal van de dienstmaagd. Margaret Atwood heeft inmiddels een vervolg geschreven: De testamenten.

The Handmaid's Tale. Beeld
The Handmaid's Tale.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden