PlusInterview

T.C. Boyle verkent de grens tussen mens en dier: ‘Apen en mensen zijn tot elkaar gedoemd’

Lana, de eerste chimpansee die werd gebruikt in onderzoek naar de taal van dieren.
 Beeld Bettmann Archive
Lana, de eerste chimpansee die werd gebruikt in onderzoek naar de taal van dieren.Beeld Bettmann Archive

T.C. Boyle schrijft in zijn nieuwe roman Praat met mij over een chimpansee die met mensen leert praten. ‘Apen en mensen zijn tot elkaar gedoemd en we weten allemaal wie er aan het kortste eind zal trekken.’

‘Als schrijver kies je je onderwerpen niet. Zij kiezen jou,” antwoordt de Amerikaanse cultschrijver T.C. Boyle op de vraag waarom hij een roman schreef over een chimpansee. “Van kinds af aan had ik iets met dieren, en dan vooral met vissen En na die vissen kwamen vogels en landdieren. Als er niet zoveel wiskunde had gezeten in de opleiding biologie, was ik wellicht bioloog geworden in plaats van schrijver. Wanneer ik het vliegtuig neem, denk ik steeds hetzelfde: zie al die mensen hier nu zitten, spelen ze geen stompzinnige spelletjes op hun gsm, dan lezen ze geheid een thriller. Ik heb van mijn hele leven nog nooit een thriller gelezen. Puur tijdverlies. Geef mij maar non-fictie, waar ik iets van kan leren.”

T.C. Boyle (1948, Peek­skill, New York) debuteerde in 1979 met de verhalenbundel Descent of Man en schreef sindsdien achttien romans en meer dan honderd verhalen. Zijn thema’s haalt hij vaak uit non-fictie, waarbij drugs, seks en de onvermijdelijke ondergang van de mens terugkerende thema’s zijn. Beeld Getty Images
T.C. Boyle (1948, Peek­skill, New York) debuteerde in 1979 met de verhalenbundel Descent of Man en schreef sindsdien achttien romans en meer dan honderd verhalen. Zijn thema’s haalt hij vaak uit non-fictie, waarbij drugs, seks en de onvermijdelijke ondergang van de mens terugkerende thema’s zijn.Beeld Getty Images

T.C. Boyle is altijd een vermomde non-fictieschrijver geweest. In The Road to Welville beschreef hij bijvoorbeeld hoe John Harvey Kellog per ongeluk de cornflakes uitvond. The Inner Circle was gebaseerd op leven en werk van de revolutionaire seksuoloog Alfred Kinsey. En in The Women gaf hij een beeld van Frank Lloyd Wright, de sterarchitect in een van wiens Californische huizen Boyle zelf woont.

Zijn nieuwe roman Praat met mij speelt tegen de achtergrond van de taalexperimenten die in de jaren zeventig met chimpansees werden opgezet. Was het inderdaad zo dat alleen de mens de juiste hersenen had om taal te ontwikkelen, zoals filosoof Noam Chomsky beweerde, of zou ook een chimpansee dat kunnen als hij onder de juiste omstandigheden werd opgevoed?

Psycholoog Herbert Terrace zette een lang lopend experiment op, met een chimpansee die hij met een knipoog naar Noam Chomsky Nim Chimpsky noemde. In Nim Chimpsky, The Chimp Who Would Be Human, Boyles inspiratiebron, beschrijft Elizabeth Hess hoe de nog maar twee weken oude chimp in een gastgezin werd geplaatst en hoe hij dagelijks les kreeg van de medewerkers van Terrace.

Ze toonden Nim hoe hij zich als mens moest gedragen en leerden hem Amerikaanse gebarentaal. Volgens Terrace kende hij uiteindelijk 125 tekens, terwijl anderen het bij 25 hielden. Maar in feite deed het getal er niet zo toe. Van een echte taal was volgens Terrace immers geen sprake. Nim leerde wel woordjes, maar daar bleef het bij. Chomsky had dus gelijk gehad.

In Praat met mij focust T.C. Boyle minder op het leerproces van Sam, zoals zijn chimp heet, als wel op de emotionele reactie die hij uitlokt bij dr. Guy Schermerhorn en oppasser Aimee, die een soort driehoeksrelatie opbouwen met de aap – en op diens lot nadat het experiment werd stopgezet.

“Niet iedereen was het met de conclusies van Terrace en zijn team eens,” legt Boyle uit. “En terecht, denk ik, want een chimpansee kan het intelligentieniveau bereiken van een kind van drie à vier jaar oud. En kom me nu niet vertellen dat zo’n kind niet kan communiceren.”

“Het ergste is echter wat er nadien met Nim gebeurde. Na het experiment werd hij naar een proefdiercentrum van de universiteit van Oklahoma gebracht, waar hij jarenlang zat te verpieteren en amper contact had met de andere apen die hij als volstrekt vreemde wezens beschouwde.”

Dat Nim al decennialang in Boyles achterhoofd op bevrijding zat te wachten, bewijst het titelverhaal van zijn uit 1979 daterende debuutbundel Descent of Man. Het is een absurd verhaal over de driehoeksverhouding tussen een psycholoog, zijn assistente en de chimpansee die ze onderzoeken.

“Maar deze keer wilde ik het serieus aanpakken,” zegt Boyle. “Indertijd was ik vooral uit op goedkope humor, nu op antwoorden op de filosofische vragen achter de apenexperimenten. Stel dat we echt met een andere diersoort zouden kunnen praten in mensentaal. Tot wat zou dat dan leiden? Ik wilde mijn fantasie wat inperken en me aan de realiteit houden.”

T.C. Boyle: Praat met mij. Vertaald door Kees Mollema, Meridiaan Uitgevers, €24,99, 368 blz. Beeld
T.C. Boyle: Praat met mij. Vertaald door Kees Mollema, Meridiaan Uitgevers, €24,99, 368 blz.

Aimee wil Sam laten dopen. Ze vindt een priester bereid om dat te doen. Dat lijkt me toch wel wat overdreven.

“Nee hoor, dat is echt gebeurd. Niet met Nim, maar tijdens een ander experiment. Een fervent katholieke onderzoekster heeft haar chimpansee echt laten dopen. Ik vind dat interessant omdat het toont hoe dicht we in feite bij de mensapen staan. Maakt het in feite wel een verschil, wie er menselijk is en wie niet? Wie zijn wij om daar grenzen in te trekken, wij die ons toch onmenselijk gedragen tegenover andere dieren. Hoeveel soorten hebben we immers al niet uitgeroeid?”

Op een bepaald moment kijken Aimee en Sam op tv naar Frankenstein en lijkt er Sam een lichtje op te gaan. Waren de apenexperimenten gericht op het creëren van een ‘nieuwe mens’ en is uw roman dus ook een beetje een hedendaagse Frankenstein?

“Zo zou je hem inderdaad kunnen lezen. Net zoals Nim dat was, is ook Sam door de onderzoekers gemaakt. Zij begonnen met een apenbaby en vormden die naar hun eigen gelijkenis. Zij probeerden een mens van hem te maken. In mijn recentste verhalenbundel staat er een verhaal over de CRISPR-techniek waarmee we genen tussen soorten kunnen uitwisselen en in feite dus ook nieuwe wezens kunnen creëren. Onze wetenschappelijke kennis is vandaag zo ver gevorderd dat we kunnen spelen met de basisstructuren van het leven. In laboratoria loopt het vol met potentiële doctors Frankenstein.”

Net als het monster is Sam in feite een onschuldig wezen dat pas agressief wordt wanneer het daartoe wordt gedreven door anderen.

“Precies, zo zijn de meeste dieren nu eenmaal. Vandaar ook de hevige reacties die dierenproeven uitlokken. Mensen leven samen met dieren. We hebben katten, honden, paarden. Zelfs met een goudvis kun je je verbonden voelen. Ook al verstaan ze misschien niet altijd wat we zeggen, toch communiceren we met hen, en zij met ons. We zijn verwanten, en aan die verwantschap valt niet te ontkomen. En met mensapen is die verwantschap natuurlijk nog groter.”

Wanneer Sam liegt tegen Aimee is dat voor haar het bewijs dat hij niet langer een dier is, want dieren liegen niet. Daar hebben ze het bewustzijn niet voor. Maar klopt dat wel? Misleiding komt toch vaak voor bij dieren?

“Ja, wij denken dat dit ons van andere diersoorten onderscheidt, maar dat is niet zo. Chimpansees zijn bijvoorbeeld al heel vaak betrapt op leugens. Zo is er de anekdote van de chimpansee die zijn behoefte deed op het tapijt. Toen de oppasser vroeg wie dat gedaan had, wees de aap in kwestie naar een andere oppasser. Ik denk dat liegen en bedriegen inderdaad de eerste stappen zijn naar het mens-zijn.”

Is de mens in feite wel zo anders dan andere diersoorten?

“Er werd vroeger weleens gezegd dat mensen empathie kennen en dieren niet, maar dat is door onderzoek onderuit gehaald. Ook het cartesiaanse verschil tussen mens en dier, dat wij bewust handelen en dieren in feite niet meer zijn dan automaten, gaat volgens mij niet op. Zijn wij dan zo anders dan die automaten? Toen ik nog een jonge punk was, drugs gebruikte en allerhande geschift gedrag vertoonde, was ik toen een bewust wezen? Natuurlijk niet, ik wilde gewoon een vrouw mijn bed in imponeren. Ik wilde paren, net als andere dieren. Zo zit de natuur gewoon in elkaar. Maak mij dus niet wijs dat wij zo anders zijn dan andere dieren. Wij zijn net zulke automaten als de trekvogels die elke lente van Noord-Afrika naar Noord-Europa vliegen.”

En met die andere diersoorten moeten we ons als mens niet bemoeien? Apen mensentaal leren is dus gewoon een dom idee?

“Dat spreekt voor zich. Het is al erg genoeg wanneer we elkaar met rust proberen te laten. Al lukt dat natuurlijk steeds minder goed. Wij zijn met zeven miljard. We kunnen niet terug naar die idyllische oertoestand waarin we vrolijk naast elkaar leven. Apen en mensen zijn tot elkaar gedoemd en we weten allemaal wie er uiteindelijk aan het kortste eind zal trekken. We gaan volle kracht vooruit, recht naar de catastrofe, en we nemen alle andere leven met ons mee.”

“Maar er is ook goed nieuws, zoals Elizabeth Kolbert schrijft in Under a White Sky, wanneer je het op geologische schaal bekijkt, zal onze nalatenschap van oceanen vol plastic, klimaatwijziging en decimering van het dierenrijk slechts heel erg klein zijn, slechts een millimeter op een meterslange tijdlijn. Onze passage op aarde is gelukkig maar van korte duur.”

U gelooft dus niet dat het tij nog te keren is?

“Het is een onderwerp om depressief van te worden, maar anderzijds is het ook het enige onderwerp dat er vandaag toe doet. We zijn op zo veel vlakken destructief. Er komen harde tijden aan. Dit is nog maar een voorbode. Er komen heuse migratiegolven aan, gestuwd door de klimaatverandering, en ik durf bijna niet te denken welke politieke gevolgen dit zal hebben. Noem me een escapist, maar op een bepaald moment wend ik wanhopig het hoofd af en put ik kracht uit mijn persoonlijke relatie met de natuur, uit mijn wandelingen en trektochten, en uit mijn werk. Wanneer ik schrijf kan ik alle miserie daarbuiten even vergeten. Mijn persoonlijk plan om hiermee om te gaan is sterven, wat gezien mijn leeftijd van 72 niet eens zo’n lastige opgave is.” (Sardonische lach)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden