PlusAchtergrond

Surrealisme van Joop Moesman: zweven in een verrassende wereld

Het Centraal Museum presenteert het werk van de Utrechtse surrealist Joop Moesman naast dat van kunstenaars als Max Ernst, René Magritte, Salvador Dalí en Man Ray.

Joop Moesman, Zelfportret (1935). Beeld J.H. Moesman

Begin jaren twintig van de vorige eeuw volgde een jongen in Utrecht lessen bij een tekenclub van kunstenaar Willem van Leusden (1886-1974). Omdat daar naar naaktmodel werd getekend, verbood zijn moeder hem te gaan – wat zijn belangstelling voor zowel kunst als seksualiteit natuurlijk alleen maar aanwakkerde.

Die jongen, Johannes Hendrikus (Joop) Moesman (1908-1988) werd later de enige officieel erkende surrealist van Nederland. Zijn werk werd opgenomen in de internationale tentoonstelling van surrealisten in 1961 in Milaan, samengesteld door de onbetwiste leider van de stroming, André Breton.

Moesmans werk laat de thema’s zien die ook bij andere surrealisten voorkomen: de openbaring van het onderbewuste, dromen, liefde, verlangen en seks. De figuren in Moesmans werk lijken te zweven in een hyperrealistische wereld waarin de dingen toch niet helemaal zichzelf zijn. Objecten en figuren worden in onverwachte combinaties getoond. Herkenbaar, maar ook vreemd, en voor de burgerlijke moraal in de jaren dertig uitermate recalcitrant en pervers.

De expositie De tranen van Eros presenteert Moesmans werk in een internationale context. Er is werk te zien van Max Ernst, René Magritte, Salvador Dalí en Man Ray. Die zijn van een dusdanig hoog niveau dat je daar eigenlijk wel wat meer van zou willen zien. Het is jammer dat deze kunstenaars worden gebruikt als voetnoot bij het werk van Moesman, want ze blazen het werk van de Utrechter gemakkelijk van de muren.

Spannende setting

Die muren zijn overigens prachtig vormgegeven, met zachte kleuren en wanden met enorme gaten die onverwachte doorkijkjes gunnen op achtergelegen schilderijen, foto’s en beelden. Een spannende setting die goed werkt met de associatieve kunstwerken.

De tentoonstelling wil zo veel mogelijk recht doen aan de complexiteit van het werk van Moesman en daar slaagt ze goed in. Toch kan dat de indruk niet wegnemen dat deze surrealist op een gegeven moment op de automatische piloot ging schilderen. Al die verminkte vrouwenfiguren in eenzame landschappen worden nogal voorspelbaar. Wel verrassend is een assemblage van Moesman uit een particuliere collectie. De kunstenaar heeft een torso van een treurig kijkende Maria voor de spiegel gezet, waardoor een vreemde staredown ontstaat.

Hier zien we ineens een krachtige vrouwen­figuur en dat is een zeldzaamheid in het surrealisme. Surrealisten degraderen vrouwen in hun werk doorgaans tot willoze, vastgesnoerde ­lichamen, vaak zelfs zonder hoofd. De mannelijke kunstenaars lieten hun fantasie de vrije loop, maar dat leidde tot een vrouwbeeld dat nu met fronsende wenkbrauwen wordt bekeken.

De expositie haakt daarop in, bijvoorbeeld door hedendaagse kunstwerken te presenteren die deze mannelijke blik relativeren of een alternatieve visie naar voren schuiven. Zo wordt in de eerste zaal een video-installatie getoond van de Ierse kunstenaar Gerard Byrne (1969), die in 2012 een bijeenkomst van surrealisten ensceneerde. In 1928 kwam een groep surrealisten onder leiding van André Breton bij elkaar om met elkaar van gedachten te wisselen. In twaalf groepsgesprekken werd openhartig gepraat over seks en erotiek. Heel vooruitstrevend, maar de heren etaleren tegelijk hun conservatieve ideeën over homoseksualiteit. Vrouwen mochten blijkbaar niet meepraten en hun ervaringen komen totaal niet aan bod.

Toch hebben vrouwen wel degelijk actief hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van het surrealisme. De eerste club bestond weliswaar louter uit mannen, maar na verloop van tijd voelden steeds meer vrouwen zich aangetrokken tot het surrealistische gedachtegoed. Ook voor vrouwen was het surrealisme ‘een vonk die hun zelfbewustzijn ontstak’, zoals curator Nina Folkersma in de catalogus schrijft.

Seksuele ambiguïteit

Zo is er werk van fotograaf Lee Miller, die vroeger vooral bekendstond als de muze van Man Ray, maar ze was vanaf het begin veel meer dan dat. De techniek van de solarisatie zou door Man Ray vervolmaakt zijn, maar Miller had een belangrijk aandeel in de ontdekking ervan.

Sommige surrealistische kunstenaars schopten tegen traditionele rollenpatronen door te spelen met seksuele ambiguïteit. Marcel Duchamp poseerde in 1921 als zijn vrouwelijke alter ego Rrose Sélavy (oftewel Eros, c’est la vie). Homoseksualiteit werd steeds minder als een ziekelijke afwijking gezien en kunstenaars gingen op zoek naar de ‘derde sekse’, waarin vrouwelijke en mannelijke eigenschappen verenigd worden.

In een schilderij van Leonor Fini verschijnt een vrouw als zelfstandig individu, in prachtige kleren, zittend op een slapende man. De clichématige rollen van het surrealisme zijn omgedraaid. Verrassend zijn ook de sculpturen van Dorothea Tanning, die de laatste jaren meer in de belangstelling staat. De Tsjechische Marie Cermínová veranderende haar naam in Toyen en spraak over zichzelf in het mannelijk enkelvoud. Toyens tekeningen zijn uitgesproken pornografisch en laten een objectivering van het mannelijke lichaam zien.

De tentoonstelling bevat ook nogal wat hedendaagse kunst – Gerard Byrne is al genoemd – waarin het surrealistische gedachtegoed voortleeft. Daardoor ontstaat een wat verbrokkelde indruk, alsof drie exposities in elkaar geschoven zijn: over Moesman, vrouwelijke surrealisten en hedendaagse kunstenaars. Toch ontstaan door de combinatie verrassende kruisverbanden. Net als in een surrealistisch schilderij.

De tranen van Eros, Moesman, surrealisme en de seksen, Centraal Museum, Utrecht, t/m 24/5.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden