Plus

Sunny Bergman ontrafelt in docu de testosteronmythe

Sunny Bergman onderzoekt in Man Made 'het construct' mannelijkheid. Want waarom moet de man nog steeds voldoen aan een ouderwets stereotype?

Sunny Bergman en haar partner ondergaan in Man Made een hersenscan. Beeld VPRO

Na Zwarte Piet, het schoonheids­ideaal voor vrouwen en institutioneel racisme richt documentairemaker Sunny Bergman zich nu op de man.

Of nee, voordat ze in groten getale aan de telefoon hangen: het maatschappelijke construct van de man. Want waarom wordt anno 2019 nog steeds van mannen verwacht dat ze stoer, sterk en zelfverzekerd zijn, en juist geen kwetsbaarheid of verdriet tonen?

En waarom zijn de meeste mannen toch het liefst de kostwinner van het gezin? Voor feminist Bergman een logisch onderwerp voor een documentaire. "Ik vind het belangrijk dat we strijden tegen seksisme en de onderdrukking van vrouwen, maar ben me gaan realiseren dat de wereld niet verandert als we niet allemaal nadenken over onze rol."

Het concept mannelijkheid is bovendien een hot topic. Dat werd vorig jaar nog bewezen toen de Canadese psycholoog Jordan Peterson te gast was bij de Universiteit van Amsterdam. ­Peterson wordt geliefd en gehaat vanwege zijn ferme opvattingen over de bedreiging die feminisme zou zijn voor de witte man.

Zo'n tachtig UvA-medewerkers schreven een brief, waarin ze zeiden zijn komst absoluut niet te waarderen, maar er stonden ook bewonderende fans in de rij voor een handtekening in zijn boek.

Een persoonlijke aanleiding om de man eens onder de loep te nemen, is er ook. Na vorige films kreeg Bergman veel kritiek te verduren, vooral van mannen. Na haar film over Zwarte Piet vluchtte ze met haar gezin het land uit ­vanwege bedreigingen. "Mijn werk roept veel weerstand op.

Het is niet constructief om te zeggen: de witte man heeft het gedaan. Daarom probeer ik genuanceerd dingen te benoemen, dat het in dit geval niet gaat om individuen, maar om sociale constructen. Maar ik weet niet goed hoe ik verandering moet bewerkstelligen zonder kritisch te zijn. De backlash hoort erbij."

Ook dit keer verwacht Bergman dat mensen boos zullen worden. Daarom reageert ze alvast op vier veelgehoorde stellingen in dit debat over mannelijkheid.

1. Er is niets mis met typisch mannelijke eigenschappen als leiderschap, zelfvertrouwen of competitiedrang.

"Met zelfvertrouwen of het ontwikkelen van ­leiderschapskwaliteiten is inderdaad niets mis, maar ik weet niet of competitief zijn altijd goed is. Als het in tegenstelling staat tot coöperatief zijn, kan het problematisch zijn."

"Het is de helft van het verhaal: door deze kwaliteiten bij mannen te benadrukken veronachtzaam je andere eigenschappen, die er ook zijn - we zijn allemaal weleens onzeker, hebben verdriet of last van angsten. Die kant van jezelf onderdrukken veroorzaakt innerlijke stress, en kan er bij mannen toe leiden dat ze sneller emotionele problemen krijgen en dat oplossen met overmatig ­alcoholgebruik, overwerken, agressie of huiselijk geweld."

"Ik heb tijdens het maken van deze film veel meer geleerd over de psychologische gevolgen van de manier waarop we mannelijkheid definiëren en de verwachtingen die we van mannen hebben. Psychiater Glenn Helberg vertelde bijvoorbeeld dat als mannen verdriet en angst onderdrukken, die gevoelens zich kunnen vertalen in boosheid. Vandaar dat mannen veel ­vaker betrokken zijn bij geweldsdelicten. Een eyeopener."

2. De maatschappij is de laatste jaren extreem vervrouwelijkt en daardoor kunnen mannen zichzelf niet meer zijn.

"Ik vind het altijd heel interessant als mensen dit zeggen. Ik zie dat de wereld nog steeds door mannen wordt geregeerd, dat ze meer verdienen en nog steeds niet genoeg doen in het huishouden.

Bij een testosteronvergelijking eindigt een queer artist bovenaan. Beeld VPRO

"Gelijkwaardigheid is wat dat betreft nog ver te zoeken, dus ik weet echt niet wat er bedoeld wordt met feminisering van de samenleving. Ik denk dat het gaat over verandering van traditionele rolpatronen, en dat mensen daar bang voor zijn - vooral mannen die geen macht willen verliezen."

"Er is die uitdrukking: When you're accustomed to privilege, equality feels like oppression. Dat is aan de hand bij veel mannen. Zij denken: wat gebeurt er allemaal, waarom moet ik veranderen? Het was toch goed zo? Terwijl vrouwen zeggen: hallo, het wás niet goed zo! Uit onderzoek blijkt ook dat mannen die conservatiever denken over gendergelijkheid, zich het meest bedreigd voelen in hun mannelijkheid. Daarom willen zij vasthouden aan het oude beeld van de man."

3. Die hele genderdiscussie is totaal doorgeslagen.

"Zelf denk ik dat we nog veel vrijer kunnen zijn in hoe we gender beleven, omdat we nog steeds op allerlei manieren systemen en verwachtingspatronen in stand houden, waardoor individuen zich niet vrij kunnen voelen. Dat heb ik zelf ook. Als mensen tegen mij zeggen dat ze mij een vrouwelijke vrouw vinden, dan weet ik niet zo goed wat dat betekent, want als je het doorvoert tot het uiterste, weet ik niet wat vrouwelijk aan mij is.

Ben ik vrouwelijk omdat ik tieten heb, of een bil? Je hebt ook vrouwen zonder tieten. Vindt iemand me vrouwelijk omdat ik borstvoeding kan geven of omdat ik een baarmoeder heb? Er zijn ook vrouwen die dat niet kunnen, die geen baarmoeder hebben, of die in een mannenlichaam zijn geboren. De genderdiscussie mag van mij nog veel meer doorslaan."

In Man Made neemt Bergman een kijkje op een alternatieve basisschool in IJsland, waar kinderen gendercompensatielessen krijgen. De meisjes gaan naar buiten en leren zich assertiever op te stellen en hun angsten te overwinnen, terwijl de jongens zachtere eigenschappen aanleren zoals zorgzaamheid.

We zien de meester hun nagels lakken, en de jongetjes masseren crème in elkaars handjes. "Ik vind die oplossing heel interessant, omdat jongetjes zo de ruimte krijgen om een kwetsbare kant van hun persoonlijkheid te ontwikkelen, die ze normaal snel afleren.

Mensen worden misschien boos om dat lakken van nagels, omdat ze dat zien als indoctrinatie, of als iets opdringen. Terwijl onze cultuur ons zo veel opdringt. Een jongetje op die school zei: 'Het jongensspeelgoed gaat altijd over geweld en doodmaken, en het meisjesspeelgoed gaat over vrede.' Het probleem in een notendop."

IJslandse jongens spelen op school met poppen. Beeld VPRO

4. Gedragsverschillen tussen mannen en vrouwen zijn biologisch bepaald.

"Er wordt in deze discussie heel vaak teruggegrepen naar dat prehistorische beeld van mannen als jagers-verzamelaars. Ik las zelfs een keer een wetenschappelijk artikel waarin werd betoogd dat vrouwen van roze houden, omdat ze vroeger besjes moesten zoeken!

De vermeende biologische verschillen tussen mannen en vrouwen worden vaak aangegrepen om sociale verhoudingen in onze samenleving te rechtvaardigen, maar als je alle wetenschappelijke onderzoeken naast elkaar legt, is er geen eenduidig bewijs voor.

Over mannen wordt vaak gezegd dat ze gewelddadiger zijn door hun testosteron. Ik heb een meta-analyse laten doen over alle onderzoeken naar de correlatie tussen testosteron en de variabelen seksdrive, dominantie en agressie. Daaruit bleek dat testosteronlevel niets zegt over zogenoemde mannelijkheid."

Voor Man Made deed Bergman een steekproef: ze liet een laboratorium het testosterongehalte van zes beroepsgroepen bepalen, om te kijken of dat aansluit bij persoonlijke eigenschappen. "Hoewel de meeste deelnemers zeiden geen positieve associaties te hebben bij een term als testosteronbom - macho's die erop los timmeren - wilde bijna iedereen hoog scoren."

De uitkomst van de test kon eigenlijk niet beter uitpakken, zegt Bergman lachend: de rugbyspelers scoorden het laagst, gevolgd door advocaten, politiemannen en verplegers. Bovenaan stonden queer artiesten en balletdansers. Testosteron zegt echt niets over karakter, zeggen de wetenschappers. Toch reageerden de deelnemers hoogst verbaasd.

De rugbyspeler die van de zeventien mannen de laagste score had, wilde zelfs niet meer herkenbaar in beeld. "Ik denk niet dat hij daarom had gevraagd als hij het hoogst had gescoord. Zo diep zit dat mannelijkheidsideaal en die testosteronmythe."

Man Made van Sunny Bergman is maandag om 21.00 uur te zien in 2Doc op NPO 2.

Geëmotioneerde man bij een training over mannelijkheid. Beeld VPRO
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden