Stadsgezichten: Overhoeks

Foto's Karina Tol Beeld
Foto's Karina Tol

Dat de voormalige Shell-toren 'Overhoeks' een baken in de stad is, behoeft nooit uitleg. De combinatie van vorm en locatie in de bocht van het IJ laat weinig ruimte voor een andere interpretatie. Dat ook achter dit gebouw een complex verhaal zit, is minder bekend.

Het ontwerp voor de toren is van de hand van Arthur Staal, zoon van J.F. Staal, de ontwerper van de Wolkenkrabber aan het Victorieplein uit 1930, en zo waren in het begin van de jaren zeventig de belangrijkste hoge accenten in het silhouet van Amsterdam van vader en zoon Staal. Dat is des te interessanter omdat Arthur Staal veel problemen heeft gekend bij het vinden van een eigen stijl, mogelijk juist omdat hij het moeilijk vond om zich te ontworstelen aan de opvattingen van Staal sr.

De jonge Staal had vooral in de laatste jaren voor de oorlog al van zich doen spreken. In die tijd speelde hij een belangrijke rol in de discussie onder de aanhangers van het Nieuwe Bouwen door nadrukkelijk voor monumentaliteit, symmetrie en decoratie, en dus - in de ogen van veel moderne architecten - voor goedkoop uiterlijk vertoon te kiezen. In 1935 bracht het winnen van de Prix de Rome hem op twee lange reizen naar het Middellandse Zeegebied, Noord-Afrika en het Midden-Oosten, wat fascinerende verhalen over de klassiek grondslagen van de Westerse architectuur opleverde.

Na de oorlog had Arthur Staal een groot aandeel in de wederopbouw waarbij hij een tussenweg tussen traditie en modernisme bleef zoeken. Daaruit kwam in 1971 ook de Shell-toren voort. Architectonisch getuigenis van een soort verwaterd modernisme, werd dit gebouw in fysieke zin van meet af aan gezien als een onelegant object, te hoog, elitair en door het zonwerende glas van een beangstigende afstandelijkheid, stedebouwkundig werd het daarbij beschouwd als een exponent van inmiddels achterhaalde vormen van denken over de stad. Let wel: het was de tijd waarin net met veel moeite een grootschalig sloopplan voor de Jordaan was verijdeld. Maatschappelijk gezien was het niet zomaar een voorbeeld van een 'erectie van het grootkapitaal', maar ook een gebaar waarmee Shell zichzelf nogal in de vingers sneed. Shell was actief in Biafra, een gebied in Nigeria waar in de jaren zestig sprake was van grote etnische en religieuze spanningen. Van 1967 tot 1970 werd daar een bloedige oorlog uitgevochten die alles te maken had met kolossale oliebelangen. Shell werd daarom zeer argwanend gevolgd. De toren was niet alleen ergerlijk aanwezig in de stad maar gewoon op alle fronten fout.

Tegen deze achtergrond is de ommezwaai, veertig jaar later, opmerkelijk. Fysiek is het gebouw inmiddels geaccepteerd, stedebouwkundig heeft het een bijna triomfantelijke spilfunctie gekregen in de nieuwe ontwikkelingen aan de Noordoever van het IJ , en architectonisch is het monumentale van Staal weer in de mode. Daarenboven staat na de definitieve verhuizing van Shell niets meer in de weg dat de toren op een dag zelfs publiekelijk toegankelijk, een gebouw van alle Amsterdammers wordt. (ARCAM/MAARTEN KLOOS)

Architect: Arthur Staal
Bouwjaar: 1971
Adres: Badhuisweg
Oorspronkelijke functie: kantoorgebouw Koninklijke Shell
Toekomstige functie: bedrijfsverzamelgebouw
Opdrachtgever: ING Real Estate

Geïntesseerden kunnen de Toren Overhoeks van binnen bekijken op de Dag van de Architectuur. Op zondag 27 juni zijn 16 hergebruikte gebouwen opengesteld voor publiek. Voor meer informatie zie: www.arcam.nl/evenementen

null Beeld
null Beeld
null Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden