Stadsgezichten: Logegebouw van de Vrijmetselarij

Het gebouw in de Vondelstraat waar momenteel een achttal loges van de Vrijmetselarij bijeen komen, bestaat uit twee panden die intern verbonden zijn. Het rechterpand, op nummer 41, is oorspronkelijk ontworpen door Pierre Cuypers. Hij bouwde er in 1873 in opdracht van de bekende brouwer G.A. Heineken 'Bierhuis Vondel'. Het pand is in de loop der tijd drastisch verbouwd en van het oorspronkelijke ontwerp van Cuypers is alleen nog de zij- en achtergevel over.

In 1880 werd links naast het bierhuis op nummer 39 de balzaal 'Vondelhuis' gebouwd. Dertien jaar later werden de twee panden met elkaar verbonden en in 1903 werden beide panden aangekocht door de zeven Amsterdamse Vrijmetselaarsloges, die een gemeenschappelijk gebouw zochten. Een reeks verbouwingen veranderden het aanzien drastisch. Onder andere Willem Kromhout, die ook Hotel Americain (1902) aan het Leidseplein ontwierp en tevens lid van een loge was, heeft een belangrijk stempel gedrukt op de gevel van het gebouw.

In het interieur zijn de twee afzonderlijke panden nog goed te onderscheiden. Het linker pand waar vroeger de balzaal gevestigd was, wordt nu gebruikt als 'werkplaats'; hier vinden ceremoniële bijeenkomsten van de Vrijmetselaars plaats. De grote tempelruimte beneden bevatte voor de oorlog schilderingen van Max Nauta - een bekend portretschilder en lid van één van de loges - van levensgrote mannen, die verwijzen naar het maçonnieke gedachtegoed.

In de Tweede Wereldoorlog is de ruimte dermate verwoest, dat hij na 1945 opnieuw moest worden opgebouwd. Deze blauwe zaal staat vol met symbolische afbeeldingen en objecten, zoals die ook in de rest van het gebouw terug te vinden zijn. Zo is op de voorgevel in glas-in-lood een geslepen vijfpuntige diamant afgebeeld, die symbool staat voor de mens als onderdeel van de kosmos. Boven de onderste tempelruimte, is later een tweede tempelruimte gebouwd. De aanwezige inventaris hiervan heeft evenals de ruimte beneden een sterk symbolisch karakter.

In het rechter pand op nummer 41 vinden tegenwoordig de niet-ceremoniële bijeenkomsten plaats. Er wordt van gedachten gewisseld en broederlijk met elkaar gedineerd. Alleen de zaal op de parterre straalt nog de sfeer uit die er aan het begin van de 20ste eeuw geheerst moet hebben, met houtwerk aan de muren en een grote schouw. Alleen deze zaal is na de Tweede Wereldoorlog in oude luister hersteld, na de desastreuze confiscatie van de bezetter. De Duitsers zagen de Vrijmetselaars als handlangers van de Joden, die streefden naar de wereldmacht. In alle bezette gebieden werd de Vrijmetselarij een verboden organisatie. Bibliotheken werden vernietigd, schilderijen overgeschilderd om symbolen te verbergen, glas-in-lood werd stukgeslagen en het houtwerk werd van de muur gerukt, op zoek naar geheime schatten, die er niet bleken te zijn. Op deze zaal beneden na werd het hele interieur in de jaren '50 strak getrokken.

Bovenin het rechterpand bevindt zich een conciërgewoning, die thans niet meer bewoond wordt. Het huidige stichtingsbestuur heeft verregaande plannen de panden te restaureren. (ARCAM/Lieselore Maes; met dank aan Jan W. Treffers)

Adres: Vondelstraat 39-41
Architect: P.J.H. Cuypers, W. Kromhout e.a.
Opdrachtgever: G.A. Heineken, e.a.
Opgeleverd: 1873, 1880


Op maandag 16 mei is de winnaar van de Amsterdamse Architectuur Prijs 2011 bekend gemaakt - de Synagoge van de Liberaal Joodse Gemeenschap Amsterdam naar ontwerp van SeARCH - en is het eerste exemplaar gepresenteerd van de ARCAM POCKET Amsterdamse Architectuur 2010-2011 waarin alle 25 genomineerde projecten zijn beschreven en geïllustreerd. De pocket is op de website van ARCAM te verkrijgen: www.arcam.nl/publicaties

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden