Gezicht op het park van Villa Doria Pamphili in Rome, na 1672.

PlusAchtergrond

Stadsgezichten en stillevens: Museum Flehite toont werken van drie generaties Withoos

Gezicht op het park van Villa Doria Pamphili in Rome, na 1672.Beeld Mathias Withoos

Mathias Withoos is de bekendste zeventiende-eeuwse schilder van Amersfoort. Op zijn eerste overzichtstentoonstelling is ook werk van zijn nazaten te zien.

Kees Keijer

Het moet even slikken geweest zijn voor Albert Boersma, gastconservator van Museum Flehite. Boersma was twaalf jaar bezig geweest met het opsporen van werk van de Amersfoortse schilder Mathias Withoos (1627-1703). Hij dook in archieven in binnen- en buitenland en kreeg een steeds beter beeld van het oeuvre van de zeventiende-eeuwse meester. Hij wist uiteindelijk bijna tweehonderd schilderijen te traceren en schreef er een vuistdik boek over.

Maar op de tentoonstelling van Withoos ontbreekt een nogal cruciaal werk. Zijn bekendste doek, Gezicht op Amersfoort, is voorlopig niet op de expositie te zien, terwijl het schilderij normaal gesproken altijd in Museum Flehite hangt. Het doek werd voor de gelegenheid gerestaureerd bij het CollectieCentrum Nederland, maar er was een onverwacht probleem met een van de vernislagen, waardoor de restauratie langer duurde dan verwacht.

Tot april moeten we het doen met een reproductie van Gezicht op Amersfoort, het grootste Nederlandse stadsgezicht uit de tweede helft van de zeventiende eeuw. Het schilderij uit 1671 werd gemaakt in opdracht van het toenmalige stadsbestuur, waarvan de schilder zelf overigens deel uitmaakte.

Opleiding in Rome

Mathias Withoos werd op jonge leeftijd leerling van bouwmeester en schilder Jacob van Campen, de latere architect van het Paleis op de Dam. Op diens Amersfoortse buitenplaats Randenbroek was het een komen en gaan van bekende kunstenaars, dichters en andere beroemde mensen. Er was een uitgebreide bibliotheek met onder andere boeken over Italiaanse architectuur. Maar er hingen ook kunstwerken van een onwaarschijnlijk niveau, van schilders als Rembrandt, Rubens, Poussin en Titiaan.

Op zijn 20ste werd Withoos ingeschreven bij het gilde, waarna hij als zelfstandig schilder aan het werk mocht. Om zijn opleiding af te ronden vertrok hij eerst naar Rome, waar hij de antieke cultuur en eigentijdse schilders kon bestuderen. Daar werd hij ook lid van de kunstenaarsvereniging Bentvueghels, waar de drank rijkelijk vloeide.

Bosstillevens

Na enige jaren in Rome keerde hij terug naar Amersfoort en werd een gevierd schilder van stillevens en landschappen. In het Rampjaar 1672 moest Withoos vluchten voor de Franse troepen. Samen met zijn gezin en leerling Caspar van Wittel vertrok hij naar Hoorn, waar hij tot zijn dood bleef wonen.

Mathias Withoos, 'Villa Aldobrandini', 1691. Beeld Mathias Withoos
Mathias Withoos, 'Villa Aldobrandini', 1691.Beeld Mathias Withoos

De tentoonstelling in Museum Flehite laat mooi zien dat Withoos elementen ontleende uit een schetsboekje van Maarten van Heemskerk, die eerder in Rome actief was. Daarnaast wordt duidelijk dat de stillevens en bosgezichten van Withoos vol verborgen boodschappen zitten. Schedels, geknakte stelen en afstervende bladeren verwijzen naar de vergankelijkheid van het aardse bestaan. De schilderijen puilen soms uit van de symbolen. In zijn bosstillevens – half bos, half bloemstilleven – toont Withoos roofvogels die eenden bedreigen, die vervolgens in paniek wegduiken. Het zou een wijze les zijn aan koningen en andere heersers om verstandig met hun onderdanen om te gaan.

De laatste Withoos-telg

De tentoonstelling in Museum Flehite richt zich niet alleen op Mathias Withoos maar ook op zijn nazaten. Vier kinderen van Withoos waren actief als schilder van bosstillevens en als tekenaars van bloemen, fruit, vogels, vlinders en andere insecten. Ze waren minder getalenteerd dan hun vader en hadden het aan het einde van de zeventiende eeuw ook niet makkelijk vanwege de economische achteruitgang.

De laatste telg uit het kunstenaarsgeslacht woont en werkt in Rotterdam. Hans Withoos was zich in zijn jeugd bewust van zijn afkomst, maar dat was niet de reden om naar de kunstacademie te gaan. “Ik vond die zeventiende-eeuwse kunst niet zo interessant, was meer bezig met moderne kunst en mijn eigen ontwikkeling.”

Zijn directe familie was ook niet actief als beeldend kunstenaar. Zijn vader was uitvinder bij Philips. “Hij heeft bijzondere dingen uitgevonden. We hadden in de jaren tachtig al een digitale camera en een printer aan de televisie hangen. Mijn oma was ook een extreem type. Ze danste op tafel toen ze negentig was. Haar neef was weer een meesteroplichter.”

Romanticus

In Museum Flehite laat Withoos een aantal werken zien die zijn geïnspireerd op voorouder Mathias. Hij ontwierp een tapijt met samples van zeventiende-eeuwse bloemen en in zijn fotowerken wordt de achtergrond steevast gevormd door landschappen van Mathias.

Hans Withoos, 'Centaurs', uit 2019, waarin als achtergrond het schilderij ‘Gezicht op Rome’ van Mathias Withoos is gebruikt. Beeld Hans Withoos
Hans Withoos, 'Centaurs', uit 2019, waarin als achtergrond het schilderij ‘Gezicht op Rome’ van Mathias Withoos is gebruikt.Beeld Hans Withoos

Als kunstenaar is hij altijd een romanticus geweest, vertelt Withoos. Op het 2,5 meter brede Peaceful Paradise staan bijvoorbeeld allerlei figuren aan een vijver. “Het is romantisch omdat er een verhalende lijn in zit. Je ziet bijvoorbeeld een vrouw in het water staan. Ze bevrijdt octopussen. Ze draagt ook octopussen, het is ook een soort Medusa geworden.”

De hele voorstelling is in de computer gecomponeerd. De achtergrond heeft Withoos ontleend aan een doek van zijn zeventiende-eeuwse voorvader. “Sinds vijf jaar combineer ik mijn werk vaak met de schilderijen van Mathias Withoos. Om het heden naar het verleden toe te trekken, om te kijken wat we daarmee kunnen, wat ons inspireert. Ik vind het interessant dat die man zijn werk volgestopt heeft met symboliek en verhalen. Dat heb ik eigenlijk ook.”

Ander licht op Withoos - Drie generaties Withoos. T/m 8 mei in Museum Flehite, Amersfoort.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden