PlusRecensie

Spectaculair sierlijk werk van Helmut Salden gebundeld

De werktekeningen en schetsen van de omslagontwerpen van de veelgelauwerde Helmut Salden (1910-1996) zijn gebundeld in het bijzonder vormgegeven boek Helmut Salden Uncovered 1:1.

Het gebundelde werk van Helmut Salden. Beeld Lommen Polder
Het gebundelde werk van Helmut Salden.Beeld Lommen Polder

‘Saldens ontwerpen zijn zeer persoonlijk, maar zij zijn ook zeer gevarieerd, zodat men zijn hand gemakkelijk herkent en toch de veelheid van zijn motieven kan waarderen als een bewijs voor de tact, waarmee hij ieder ontwerp tot zijn recht laat komen,’ schreef criticus Menno ter Braak op 14 mei 1940, de dag waarop Nederland capituleerde voor Duitsland, over Helmut Salden, een boekontwerper en typograaf uit Essen, die voor de nazi’s naar Nederland was gevlucht.

Salden werd in 1910 in Essen geboren en kreeg zijn grafische opleiding aan de Folkwang Universität der Künste. In 1934 vluchtte hij via Parijs naar Mallorca. Tijdens de burgeroorlog werd hij gevangengenomen en naar Duitsland verscheept. Hij ontsnapte en via Zwitserland belandde hij in 1938 in Nederland. Toen hij in 1941 een oproep voor de Wehrmacht kreeg, dook Salden onder. In 1943 werd hij opgepakt en wegens Fahnenflucht ter dood veroordeeld. Door bemiddeling van de eminente uitgever A.A.M. Stols werd de doodstraf omgezet in een na de oorlog uit te zitten gevangenisstraf. In januari 1945 werd Salden echter opnieuw opgepakt en in Duitsland gevangen gezet. In april werd hij door de Russen bevrijd; in 1946 keerde hij terug naar Nederland.

Witregels

Daar ging hij weer aan de slag als typograaf. Tot 1970 ontwierp Salden de banden en stofomslagen van circa duizend titels voor uitgevers als Bert Bakker, Boucher, Mouton, Stols, Elsevier, Contact, Leopold en Van Oorschot; daarnaast verzorgde hij ook vaak de typografie van het binnenwerk. Daarbij werd over elke witregel nagedacht; Salden werkte met halve en zelfs kwart-witregels om ervoor te zorgen dat de bladspiegel van elke pagina even hoog was. Lezers viel dat niet op, jury’s des te meer: meer dan honderd van zijn ontwerpen werden in de loop der jaren onderscheiden bij de Best Verzorgde Boeken.

Over gebrek aan erkenning had Salden sowieso niet te klagen. Al in 1949 werd Salden bekroond met een Staatsprijs voor het Verzameld Werk van Menno ter Braak. Drie jaar later ontving hij de prijs opnieuw, nu voor de vormgeving van het Verzameld Werk van J.H. Leopold. In 1953 kreeg hij de H.N. Werkmanprijs van de stad Amsterdam, in 1994 – twee jaar voor zijn zelfverkozen dood – de Oeuvreprijs van de Stichting Fonds voor Beeldende Kunsten, Vormgeving en Bouwkunst.

Monogrammen

Het is terechte lof: in het predigitale tijdperk maakte Salden met penseel en potlood, Oost-Indische inkt en witte dekverf om correcties aan te brengen, lijm en plakband spectaculair-sierlijke typografische boekomslagen en monogrammen.

Een aantal werktekeningen en schetsen van de oorspronkelijke ­omslagontwerpen is nu gebundeld in Helmut Salden Uncovered 1:1. Het boek bevat een korte, informatieve tekst van Mathieu Lommen (conservator grafische vormgeving bij museum Allard Pierson) over Saldens leven en werk, die al op de voorpagina begint, maar vooral heel veel beeld.

Het robuuste ontwerp – stevige pagina’s en een flatbook bindtechniek, waardoor de pagina’s plat openvallen – is van coauteur Karen Polder. Haar vormgeving doet Salden recht. En leverde de makers recent zelf ook weer een nominatie op als een van de 33 Best Verzorgde Boeken van 2020.

Mathieu Lommen & Karen Polder: Helmut Salden Uncovered 1:1, uitgeverij Bobby Books, € 34,50. Verkrijgbaar via helmutsaldenuncovered@gmail.com.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden