PlusHolland Festival 2021

Slapend wijzer met de voorstelling Fremdkörper

Ceremonie en installatie Fremdkörper, een rituele reis naar het onderbewustzijn, laat de bezoeker nadenken over levensvragen. Suzan Boogaerdt vertelt over de filosofie achter het werk: drie inzichten over slaap.

Installatie Fremdkörper: geïnspireerd op slaapgebruiken van oud-Griekse wetenschappers. Net als bij een bijna-doodervaring, redeneert Boogaerdt, ben je tijdens je slaap in een andere soort staat van zijn. Beeld Mark Bolk
Installatie Fremdkörper: geïnspireerd op slaapgebruiken van oud-Griekse wetenschappers. Net als bij een bijna-doodervaring, redeneert Boogaerdt, ben je tijdens je slaap in een andere soort staat van zijn.Beeld Mark Bolk

We zijn het contact met ons lichaam kwijtgeraakt, menen theatermakers Suzan Boogaerdt (46) en Bianca van der Schoot (48). We rationaliseren te veel, maar voelen en rusten te weinig. Terwijl daar waar het bewustzijn overgaat in het onderbewustzijn, misschien wel de wijsheid ligt die we nodig hebben om de wereld te veranderen. In ceremonie en installatie Fremdkörper, geïnspireerd door de oud-Griekse slaaptempels, keert de bezoeker zijn aandacht naar binnen om antwoorden op levensvragen te vinden. Suzan Boogaerdt vertelt over de filosofie achter het werk: drie inzichten waarover Fremdkörper doet nadenken.

1. Slaap is spiritueel

Zowel wetenschappers als mensen die meer grip proberen te krijgen op hun slaapritme of -problemen, meten en ­berekenen erop los. Maar slaap blijft grotendeels een mysterie. Net als bij een bijna-doodervaring, redeneert Boogaerdt, ben je in een andere staat van zijn: je ‘bent’ er even niet, het kan lijken alsof je in een andere wereld of dimensie zit, al kun je je lichaam soms wel ‘observeren’.

Het inspireerde het duo, dat zich presenteert als ­Boogaerdt/VanderSchoot, om aan de hand van een slaapceremonie ons idee van het menselijke bewustzijn te ­bevragen. Boogaerdt: “Interessant hoe mensen die bijna-doodervaringen hebben ­gehad, vergelijkbare dingen meemaken: het zien van licht, het terugblikken op hun leven, boven hun eigen ­lichaam uitstijgen. Zelfs als ze officieel dood op de operatietafel liggen, zien ze zichzelf geopereerd worden. Er is ook een wetenschappelijke theorie dat ons bewustzijn zich eigenlijk buíten ons lichaam bevindt. Dat zou het wel verklaren.’

Ze verwijst naar cardioloog Pim van Lommel, die reeds decennia onderzoek doet naar bijna-doodervaringen. Hij stelt dat bewustzijn niet ’tussen de oren’ zit, en dus niet puur een hersenactiviteit is. “Er worden dus steeds meer wetenschappelijke bewijzen gevonden voor wat we als ­paranormaal bestempelen,” zegt Boogaerdt. Ze denkt dat er ook vanuit de wetenschap meer interesse is voor het ­bewustzijn, door technologie als artificiële intelligentie, die de samen­leving doet nadenken over wat het betekent om mens te zijn en in hoeverre we vervangbaar zijn.

Een andere theorie is dat de kennis van de westerse ­beschaving voortkomt uit een soort slaap-staat. De oud-Griekse wiskundige Pythagoras zou met andere geleerden in tempels zijn samengekomen en een spiritueel slaapritme hebben gehad, met de intentie informatie uit het onderbewuste te halen. Zo kwam hij tot zijn geniale bevindingen, waarop ook onze beschaving rust

Ook in andere regio’s, culturen en tijden hoopt(e) men ­levensvragen te kunnen beantwoorden door het bewustzijn tijdelijk uit te schakelen: van ayahuasca – een Zuid-Amerikaanse hallucinogene ceremonie – tot yoga nidra, een yogavorm waarbij je mediteert en visualiseert in een rustfase waarin je nét niet slaapt.

Tijdens Fremdkörper wordt de bezoeker met een stem door de ceremonie geleid, in de hoop dat hij of zij ­bewuster wordt van het eigen lichaam, de eigen levendigheid, de verhouding tot de andere aanwezigen en de poppen die er liggen. Misschien ontstaat er wel een ­gevoel van saam­horigheid en verbintenis, zonder dat die er werkelijk is.

2. Slaap verslaat het patriarchaat

Boogaerdt: “We hechten in de westerse maatschappij veel waarde aan harde wetenschap en ons ratio, dingen die we associëren met mannelijkheid. Spiritualiteit, emoties en dromen – ongrijpbare concepten – zien we als vrouwelijk en drukken we weg. Maar je ziet door deze theorieën juist dat onze harde kennis een oorsprong kan hebben in een heel andere, spirituele bron. En dat een verbondenheid met het duistere, weggestopte deel van het leven, nieuwe antwoorden voor de toekomst kan opleveren.”

In Fremdkörper heeft Boogaerdt/VanderSchoot gekozen voor voornamelijk witte mannenpoppen met mondkapjes op, liggend in een opstelling die aan een veldhospitaal of sterfhuis doet denken. “We zien het als een rite de passage, een overgangsritueel naar een nieuwe mogelijke samenleving, en we denken dat daarmee een einde gekomen is aan het patriarchaat.”

Het kan op verschillende manieren worden geïnterpreteerd. “We gebruiken de wittemannenlichamen als een middel om de kennis van Moeder Aarde, of het onder­bewuste, naar boven te halen,” zegt Boogaerdt. Wat uitgelegd kan worden als: witte mannen gelden in de huidige samenleving als de poortwachters van hoe we de wereld moeten zien en ervaren. Maar het ritueel in Fremdkörper gaat juist over de transformatie naar een nieuwe samen­leving. De poppen die in de uitvoering liggen te ‘slapen’, hebben waarschijnlijk de grootste nood om dieper in hun onderbewuste te graven en te transformeren.

3. Slaap is de vijand van het (laat)kapitalisme

De slaaptijd moet tegenwoordig zo efficiënt mogelijk worden ingericht. Met apps en ontspannende avondroutines proberen we ervoor te zorgen dat we goed slapen om de volgende dag productief te zijn. Uitslapen is niet cool, luieren nog minder. “Ik lees nu De macht van nietsdoen van Jenny Odell. Daarin legt ze uit dat slaap/rust/nietsdoen een daad van verzet is, waarbij we eindelijk even niet meedraaien in het systeem van altijd doorgaan en aanstaan.”

Het doet denken aan het socialistische boek van Jonathan Crary 24/7: Late Capitalism and the Ends of Sleep. Hij stelt dat de tijd gevoelsmatig steeds sneller gaat en dat we leven in wereld waarin we non-stop consumeren – en dus 24/7 in dienst staan van het kapitalisme. Onze tijd en aandacht worden geëxploiteerd. Maar slaap, een staat waarin we even níet consumeren, is lastig uit te buiten – al wordt het dankzij onze mobieltjes en ons gevoel niets te mogen missen, wel steeds meer ingekort. Slaap, met andere woorden, is de grootste vijand van het (laat)kapitalisme.

Vergezocht wellicht, en zeker een groots statement, maar het maakt Fremdkörper extra interessant: hoe leren we ons onderbewuste onze dromen – het verwerken van informatie en overpeinzen in een donkere ruimte – te herwaarderen? Zeker nu we ons lui voelen in lockdown, ­teleurgesteld zijn in de samenleving waarin we leven, maar tegelijkertijd nog niet de antwoorden lijken te hebben gevonden waarmee we transformeren?

Fremdkörper, 4, 5, 6, 11, 12, 13 juni (diverse tijden), het Hem, €12-€18.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden