PlusAchtergrond

Sigalit Landau zet de dubbelzinnige symboliek van zout in om de Dode Zee te redden

Sigalit Landau. Between Worlds, Paradox, 2017. Landau dompelt een chassidische bruidsjurk, een toraboekhoes en schoenen onder in de Dode Zee, waardoor ze zijn gepekeld en hun houdbaarheid is opgerekt tot in het oneindige. Beeld Yotam From
Sigalit Landau. Between Worlds, Paradox, 2017. Landau dompelt een chassidische bruidsjurk, een toraboekhoes en schoenen onder in de Dode Zee, waardoor ze zijn gepekeld en hun houdbaarheid is opgerekt tot in het oneindige.Beeld Yotam From

De Dode Zee speelt een grote rol in het werk van Sigalit Landau. Het hoge zoutgehalte maakt leven onmogelijk en heeft allerlei voordelen. Ingrepen door de mens bedreigen nu het voortbestaan van de zee zelf.

Edo Dijksterhuis

De Dode Zee is een geografisch curiosum. Het zoutgehalte van 35 procent maakt dat je er makkelijk in blijft drijven, maar ook dat er vrijwel niets in kan leven, op een paar bacteriën en schimmels na. In de 2015, de laatste keer dat er gemeten werd, lag het wateroppervlak op 429 meter onder zeeniveau. De Dode Zee is daarmee de laagst gelegen plek op aarde. Het waterniveau blijft dalen.

Sigalit Landau heeft het gebied rond de Dode Zee zien veranderen in de decennia dat de Israëlische kunstenaar er met haar familie komt. De branding is steeds verder opgeschoven door de mineraalextractie waar zowel Israël als Jordanië miljarden euro’s per jaar aan verdienen. De vroeger kurkdroge woestijn rondom het water is door grootschalige irrigatieprojecten omgetoverd tot groene akkers. Hier worden zelfs watermeloenen verbouwd, die notoir veel vocht nodig hebben om hun volle omvang te krijgen. Langs de kust zijn hotelcomplexen gebouwd, waar lijders aan huidziekten verblijven voor wie een dagelijks bad in het zoute water een heilzame werking heeft. Al deze ontwikkelingen zullen de Dode Zee binnen afzienbare tijd doen opdrogen.

Ecologische ramp

Landau probeert al twintig jaar aandacht voor de aanstaande ecologische ramp te genereren via haar kunst, die momenteel te zien is in het Joods Museum. Het grote publiek maakte in 2011 kennis met de multimediale kunstenaar toen zij een installatie had geplaatst in het Israëlische paviljoen op de Biënnale van Venetië. De ruimte was grotendeels gevuld met zand, zout en water, maar het indrukwekkendst was de installatie die nu ook in Amsterdam te zien is.

Een video draait op schermpjes die als laptops op een ronde conferentietafel staan. Die is omringd door schaalmodellen en technische tekeningen. De camera is gericht op de benen onder de tafel en we horen stemmen in Hebreeuws, Arabisch en Engels. Ze bespreken de constructie van een zoutbrug die de oevers van de Dode Zee met elkaar moet verbinden. Tussen de benen onder de conferentietafel zien we een jong meisje kruipen dat de veters van de vergaderaars stiekem aan elkaar knoopt. Het is onduidelijk of ze kattenkwaad uithaalt of dat dit een wanhopige poging is de volwassenen aan tafel te houden. Maar het mag niet baten. Als de vergaderaars er genoeg van hebben, staan ze op en laten ze hun schoeisel achter. Het is een beeld dat in het werk van een Israëlische kunstenaar meteen associaties oproept met de bergen schoenen die in Auschwitz en andere vernietigingskampen zijn achtergelaten door vermoorde Joden.

Chassidische bruidsjurk

Het symbool van de schoenen keert vaker terug bij Landau. Ze dompelt ze onder in het zoute water van de Dode Zee, net als een chassidische bruidsjurk of een toraboekhoes, waardoor ze zijn gepekeld en hun houdbaarheid is opgerekt tot in het oneindige. Ook plaatste ze een met zoutkristallen bedekte schoen op het bevroren water van een meer vlakbij Gdansk, de Poolse havenstad die zowel in de Eerste als de Tweede Wereldoorlog veel te verduren kreeg. In een video zien we de klompen glinsterend wit langzaam door het ijs zakken. Twee zwarte gaten blijven over.

Landaus zoutsculpturen zijn beroemd en maken deel uit van grote internationale museumcollecties, tot het MoMA in New York. Ook in het Joods Museum krijgen ze een belangrijke plaats: onder andere een hoelahoep van prikkeldraad en nostalgische borduurwerkjes die de kunstenaar gedurende de coronalockdown produceerde met eenzame bejaarden. Ze zijn allemaal bedekt met een dikke laag kristallen. Conceptueel klopt het allemaal en het geglinster van die afgeronde vormen heeft iets visueel aantrekkelijks, maar het is ook een beetje plat. In artistiek opzicht blijft het steken tussen dompelkaarsen en suikergoed.

Landaus plan voor een zoutbrug over de Dode Zee, wat je gerust haar levenswerk mag noemen, is veel interessanter. De constructie zou Jordanië, de Palestijnse Westkust en Israël verbinden, met een ontmoetingsplaats in de vorm van een driesprong middenin die doodstille, van leven verstoken zee. Hier komen politieke en ecologische symboliek samen in een groots gebaar. Het is een utopisch bouwwerk dat extra lading krijgt door locatie, boven het zoute water dat conserveert, heelt maar ook destructief kan zijn.

Sigalit Landau: Between Worlds. T/m 27/03, Joods Museum.

Rammelaars! Rammelaars! Rammelaars!

In veertig jaar tijd bracht Amsterdammer Heinz Keijser (1911-1988) ruim 900 rammelaars en rinkelbellen bij elkaar. Het bijna obsessief verzamelen bood houvast in een leven dat door de Shoah betekenisloos dreigde te worden. Het oudste stuk in de collectie is 4000 jaar geleden gemaakt en komt uit Mesopotamië. Het was speelgoed maar diende ook ter bescherming tegen kwade geesten. In latere eeuwen groeiden rammelaars als luxe doopgiften uit tot statussymbolen. In de vitrinekasten hangen rijk versierde Britse en elegante Franse exemplaren, maar ook rammelvarkens, bijtstokjes en niet-westerse kalebassen.

De veelheid en gelijkvormigheid van de stukken roept misschien de associatie op met de vitrines vol vuistbijlen of Romeinse munten die je in archeologische musea ziet en veel bezoekers zullen er geen geduld voor kunnen opbrengen. Maar het loont de moeite om gericht te focussen op een paar juweeltjes. Dan zie je hoe bijzonder deze onderbelichte vorm van kunstnijverheid is. En begrijp je iets beter hoe iemand met een oorlogstrauma hier troost in heeft gevonden.

T/m 06/06, Joods Museum

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden