PlusFilmrecensie

Sidney Poitier en Denzel Washington staan centraal in Eye: zien we zwarte acteurs of acteurs?

Deze zomer brengt Eye met Sidney Poitier en Denzel Washington twee Hollywoodiconen samen in een uitgebreid filmprogramma. Twee fenomenale acteurs die ieder op hun eigen manier een wegbereider zijn geweest voor de generatie na hen.

Elise van Dam
Sidney Poitier (links) als de jonge dokter Luther Brooks in ‘No Way Out’  van regisseur Joseph L. Mankiewicz, 1950. Beeld Eye Filmmuseum
Sidney Poitier (links) als de jonge dokter Luther Brooks in ‘No Way Out’ van regisseur Joseph L. Mankiewicz, 1950.Beeld Eye Filmmuseum

I’ll always be chasing you, Sidney.” Die woorden richtte Denzel Washington aan Sidney Poitier toen hij in 2002 een Oscar voor beste acteur won, 38 jaar nadat Poitier dat deed, destijds de eerste zwarte acteur die een Oscar won in die categorie. Washington was de tweede. Met zijn woorden refereerde Washington aan de weg die Poitier, die eerder dit jaar op 94-jarige leeftijd overleed, had vrijgemaakt voor Afro-Amerikaanse acteurs. Een weg die Washington vervolgde en op zijn eigen manier weer verlegde.

Deze zomer wijdt Eye een uitgebreid filmprogramma (waaronder alle films die in dit artikel genoemd worden) aan de twee acteurs, die bevriend waren, en wier carrières onmiskenbaar aan elkaar verbonden zijn. Washington beschouwde Poitier als zijn mentor, Poitier Washington als zijn opvolger. Wie hun oeuvres naast elkaar legt, zoals Eye deze zomer doet, ziet die dynamiek terug. Ziet hoe Washington kon spelen met de ruimte die Poitier openbrak. Maar ook hoe moeizaam dat proces was en is, en hoeveel druk het legt op de schouders van enkelingen.

Een bovenmenselijke rol

Poitier speelde zijn eerste filmrol in 1950 in No Way Out, als de jonge dokter Luther Brooks, die tegenover een stortvloed van racistische beledigingen kalm en professioneel blijft. Die rol zette ‘de Poitier-mal’, zoals Michael Schulman het noemde in een in memoriam in The New Yorker. Die mal bracht hem succes maar leverde tegelijk het bewijs dat je als zwarte man bijna bovenmenselijk moest zijn om geaccepteerd te worden in een witte samenleving.

En Poitier speelde die bovenmenselijke rol, zowel op als naast het witte doek. Hij was de elegante, waardige zwarte man en gebruikte die rol om zo nu en dan voorzichtig grenzen op te zoeken. Zoals met het beroemde moment uit In the Heat of the Night, waarin hij als detective Virgil Tibbs een klap uitdeelt aan een plantagehouder, een klap ‘die werd gehoord over de hele wereld’.

Maar het was een rol waar hij mee worstelde. Zijn succes had een dusdanig symbolische waarde dat op alles wat hij deed een enorm gewicht lag. Iets waar hij zich hoe langer hoe meer tegen verzette. In Guess Who’s Coming to Dinner zegt Poitiers personage John tegen zijn vader: “Jij ziet jezelf als een zwarte man, ik zie mezelf als een man.” Het was een sentiment dat Poitier echode. Dat hij zichzelf niet als zwarte acteur zag, maar als acteur. Maar of dat nu echt zo was of niet, de wereld bood hem niet de ruimte simpelweg als acteur gezien te worden.

De zwarte geschiedenis

“Kunnen supersterren etniciteit overstijgen?” vroeg John Edgar Wideman zich af in een interview met Denzel Washington uit 1998. Washington begon zijn carrière nadrukkelijk met films over de zwarte geschiedenis. Films die laten zien dat ook in de jaren tachtig het vertellen van die verhalen standaard gebeurde vanuit een wit perspectief. In zowel Richard Attenboroughs Cry Freedom (1987), over de Apartheidsstrijd in Zuid-Afrika, als Edward Zwicks Glory (1989), over een van de eerste Afro-Amerikaanse compagnieën die meevochten in de Amerikaanse Burgeroorlog, speelt Washington een bijrol naast de witte hoofdpersoon.

Maar vanaf de jaren negentig kwam er een veelzijdigheid in zijn rollen die dat op meerdere manieren doorbrak. Hij vertolkte de hoofdrol in Spike Lee’s uitgesproken en opzwepende biopic Malcolm X. Maar hij speelde ook in genrefilms als Tony Scotts onderzeeërthriller Crimson Tide, waarin huidskleur vrijwel geen rol speelt. En hij stond zelfs aan de andere kant van de vooroordelen in Jonathan Demme’s Philadelphia, waarin hij een advocaat speelt die geconfronteerd wordt met zijn homofobie en vooroordelen over aids.

Meer uitzondering dan regel

Toen Washington in 2002 zijn Oscar won was dat voor zijn rol als corrupte agent in Antoine Fuqua’s Training Day. Zet dat naast de zeer charismatische, maar ook wat brave rol in het zachtmoedige Lilies of the Field waar Poitier mee won en het is duidelijk dat er meer speelruimte is gekomen voor Afro-Amerikaanse acteurs. Tegelijk was ook Washingtons status, als zwarte acteur die veelzijdige hoofdrollen aaneenrijgt, vooral in die jaren nog altijd meer uitzondering dan regel.

Daarmee heeft Washington niet alleen in de voetsporen van Poitier gelopen, maar vanuit daar ook zijn eigen ruimte gecreëerd. Een ruimte waar nu weer een nieuwe generatie Afro-Amerikaanse acteurs de grenzen van tracht te verleggen.

Eye-zomerprogramma Sidney Poitier & Denzel Washington: 8 juli t/m 31 augustus

Randprogramma

Naast de 24 films die Eye vertoont, biedt Eye ook een randprogramma met inleidingen en talks. Op 8 juli opent het filmprogramma met een vertoning van In the Heat of the Night, omlijst met inleidingen door programmeur Saskia Mollen en medeoprichter van The Black Archives Mitchell Esajas, en muziek van Franklin Batta. Ook zijn er double bills, zoals in augustus de Denzel Washington-films Crimson Tide en The Equalizer, ingeleid door filmwetenschapper Dan Hassler-Forest. Ook in augustus is er een talk bij de vertoning van A Raisin in the Sun, met producent Samora Bergtop en scenarist Esther Duysker die dit toneelstuk in Nederland op de planken brachten.

Denzel Washington (links) als corrupte agent in ‘Training Day’ van regisseur Antoine Fuqua, 2001. Beeld Eye Filmmuseum
Denzel Washington (links) als corrupte agent in ‘Training Day’ van regisseur Antoine Fuqua, 2001.Beeld Eye Filmmuseum
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden