PlusFilmrecensie

Shirley: een goede film omdat het geen film is over Shirley Jackson

Shirley fictionaliseert het leven van auteur Shirley Jackson zodanig dat het niet eens meer een film over Shirley Jackson is. Maar het tegenovergestelde is ook waar. 

ShirleyBeeld Filmdepot

‘Autobiografisch, maar niet noodzakelijk waar.’ Zo omschrijft biografe Ruth Franklin het werk van auteur Shirley Jackson (1916-1965). Het is een typering die echoot in de speelfilm Shirley, een opwindende wirwar van fictieve en biografische elementen.

Shirley is gebaseerd op de gelijknamige roman van Susan Scarf Merrell, waarin het fictieve echtpaar Rose en Fred Nemser terechtkomt in het tumultueuze leven van Jackson en haar onconventionele huwelijk met de befaamde literatuurcriticus Stanley Hyman, waarin zij de kostwinner was. “Een zeldzaamheid in elke tijd, helemaal in de jaren veertig,” aldus regisseur Josephine Decker. “En dan hadden ze ook nog een soort niet-monogame relatie. Of in elk geval was hij niet monogaam en zij wist ervan.”

Kantelende verhouding

Waar in het boek van Merrell de grens tussen waargebeurd en verzonnen al vervaagt, wist Decker haar volledig uit. “Ik houd er niet van om die grens tussen echt en niet echt te trekken, omdat ik denk dat die niet bestaat. Onze fantasieën, onze teleurstellingen, spijt en hoop ervaren we minstens zo diep en echt als het dagelijks bestaan. Die subjectieve of ingebeelde realiteiten zijn soms reëler dan de fysieke werkelijkheid.”

Haar film fictionaliseert het leven van Shirley Jackson dusdanig dat je zou kunnen zeggen dat het niet eens meer een film over Shirley Jackson is. Maar je zou evengoed het tegenovergestelde kunnen beweren. “Een accurate weergave van een gebeurtenis is geen verhaal,” placht Jackson te zeggen, die in boeken als The Haunting of Hill House consequent de subjectieve ervaring waarachtiger maakte dan de vast te stellen feiten.

Veel van Jacksons verhalen gaan over vrouwen die binnenshuis een complex leven leiden dat onzichtbaar blijft voor de buitenwereld. Dat is hier ook zo. Terwijl de mannen literatuur doceren aan de nabijgelegen universiteit, is het aan Rose zich te bekommeren om de grillige Shirley, die aan agorafobie lijdt en zich voornamelijk beweegt tussen het bed en de drankkast. “Rose wordt ongewild in de rol van huishoudster en verzorger geduwd,” zegt Decker, “en probeert daar het beste van te maken. Maar Shirley ondergraaft haar linksom en rechtsom.”

Het script van Sarah Gubbins schetst een dynamiek tussen haar en Rose die, zoals Decker beschrijft, ‘constant richtingen inslaat die tegelijk kloppen en verrassen’. Hun almaar kantelende verhouding spiegelt de worsteling die Jackson ervaarde in haar leven met de rollen die haar werden opgelegd, de knellende conventies van de maatschappij die ze in haar werk zo vaak transformeerde tot horror.

Net als in Jacksons laatste roman We Have Always Lived in the Castle zijn de twee vrouwen in Shirley gekluisterd aan huis. Maar waar de mannen daarbuiten een vrij banaal bestaan leiden van universiteitsborrels en scharrels, daar prikkelen de twee vrouwen elkaar tot creatieve erupties. En uiteindelijk zijn het de mannen die zich buitengesloten voelen, vooral Stanley, wiens huwelijk met Shirley een intellectueel steekspel is dat door Michael Stuhlbarg en Elisabeth Moss heerlijk vilein wordt uitgespeeld.

Maar het zwaartepunt van de film is die zinnelijke binnenwereld van de vrouwen, waar de camera van Sturla Brandth Grøvlen dicht op kruipt. “Ik houd van die directheid, dat viscerale,” legt Decker uit. “Het creëert een soort verborgen, bijna sacrale intimiteit. Het is als een sensuele dans die zich afspeelt tussen het oog van de kijker en de acteurs.”

Driftig krakende trappen

Het is een benadering die al Deckers films kenmerkt, waarbij ze met beeld en geluid een tactiele ervaring creëert. In haar voorgaande film Madeline’s Madeline wordt het beeld geregeld onscherp, om zo de mentale toestand van het hoofdpersonage te spiegelen. “Ik wil het publiek onderdompelen in de wereld van de personages, die in hun hoofd plaatsen. Zodat je niet kijkt naar een verhaal dat zich ontvouwt, maar eraan deelneemt. Voor mij is de toeschouwer iemand die de film meeschrijft, die deelt in de sensatie van het geluid, de aanraking van het beeld.”

En dus kraken de trappen driftig en zwenkt de camera onrustig terwijl Shirley en Rose elkaars grenzen aftasten. De erotiek die daarbij vrijkomt, kun je uitleggen als een lesbische ondertoon, een interpretatie die ook op het werk van Jackson is losgelaten, maar zegt wellicht meer over de manier waarop vrouwen tegenover de buitenwereld zo vaak hun seksualiteit maskeren. Een masker dat Shirley en Rose binnenshuis en onder elkaar kunnen laten vallen.

Jackson gluurt in haar werk voortdurend onder het laagje vernis waarmee men de samenleving tegemoet treedt. “Ze vertrekt in haar verhalen vanuit situaties die heel dagelijks en normaal lijken, en laat die vervolgens ontaarden in gewelddadige, subversieve, dromerige realiteiten,” aldus Decker.

Het is een beschrijving die evengoed opgaat voor haar film. En daarmee doet Decker iets wat vele malen interessanter is dan het verfilmen van de feiten van iemands leven. Ze verfilmt de diepere realiteit daaronder, waar gefantaseerd, gehunkerd en gehuiverd wordt.

Shirley

Regie Josephine Decker

Met Elisabeth Moss, Michael Stuhlbarg, Odessa Young

Te zien in Cinecenter, Filmhallen, Kriterion, Pathé, Rialto, The Movies

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden