PlusAchtergrond

Shigeru Onishi in Foam: de trucs en effecten van een mysterieuze eenling

Foam presenteert het werk van de totaal onbekende Japanse fotograaf Shigeru Onishi. Zijn oeuvre was het gevolg van een bliksemcarrière die ook weer snel uitdoofde.

Onishi maakte gebruik van verschillende montage­technieken en stuntte met belichting.   Beeld Shigeru onishi courtesy of MEM Tokyo
Onishi maakte gebruik van verschillende montage­technieken en stuntte met belichting.Beeld Shigeru onishi courtesy of MEM Tokyo

Shigeru Onishi (1928-1994) was een super­slimme Japanse jongen die veel belangstelling had voor wiskunde en poëzie. In 1953 studeerde hij af als wiskundige aan de universiteit van Hikkaido. Vervolgens zette hij zijn onderzoek daar voort naar topologie, een onderdeel van de wiskunde dat zich bezighoudt met de vervorming van ruimtes.

Tijdens zijn studie begon Onishi met fotograferen. Hij werd lid van een plaatselijke club voor amateurfotografen, maar daar werd zijn werk niet echt begrepen door de andere leden. Onishi had geen enkele behoefte om de wereld om hem heen vast te leggen. Hij wilde een soort inner­lijke beelden tevoorschijn halen.

Wiskundige principes

Onishi liet zich in zijn fotografische werk ook leiden door bepaalde wiskundige principes. Hij heeft zich daar slechts summier over uitgelaten. Zijn werk zou gebaseerd zijn op een verlangen om ‘metawiskundige stellingen na te streven’. Hij spreekt over ‘de mogelijkheid van bestaan’ en ‘de mogelijkheid van willekeurige keuze’. Hij wilde beelden maken die ontdaan waren van alle beperkingen ‘zoals ruimtes onder wiskundige omstandigheden of fysieke tijd en ruimte’.

Wat hij daarmee precies bedoelde is niet helemaal helder, maar het is wel duidelijk dat hij brak met het gangbare perspectief zoals dat in de meeste foto’s zichtbaar is. Ook is zijn foto­grafische werk samengesteld uit meerdere opnames, waardoor verschillende tijden bij elkaar zijn geveegd.

Op een van de afdrukken in Foam komt hij ook zelf voor. Onishi kijkt met wijdopen ogen naar de camera, terwijl hij in een ruimte staat waarin grote, abstracte werken op papier te zien zijn. Opnieuw zijn meerdere opnames over elkaar gedrukt, waardoor de kalligrafische vlekken van de kunstwerken op elkaar gestapeld worden. Twee andere schimmen van mannelijke figuren doemen ook op tussen de geschilderde kluwen.

Wie de andere mannen zijn, is niet bekend. Ook een of meerdere vrouwen die regelmatig in beeld komen zijn anoniem. Onishi had voor zover bekend geen langdurige relatie of kinderen, ook over zijn vriendenkring is heel weinig bekend. In Japan had Onishi bescheiden succes met zijn werk, met een galerietentoonstelling in Tokio en nog een paar groepstentoonstellingen. Al met al duurde de fotografische carrière van Onishi slechts vier jaar. In de late jaren vijftig hield hij ermee op, om zich vanaf dat moment op abstracte inktschilderijen te richten, een genre dat bekendstaat als bokusho.

Het arsenaal aan trucs en effecten in Onishi's foto's is schijnbaar eindeloos. Beeld Shigeru onishi courtesy of MEM Tokyo
Het arsenaal aan trucs en effecten in Onishi's foto's is schijnbaar eindeloos.Beeld Shigeru onishi courtesy of MEM Tokyo

Raadselachtig

Onishi was een eenling, maar zijn manier van fotograferen staat niet helemaal los van sommige tijdgenoten in de jaren vijftig. In Duitsland experimenteerde Otto Steinert (1915-1978) bijvoorbeeld met nieuwe vormen en technieken om fotografie persoonlijker en minder objectiverend te maken.

Steinert was leraar, curator, verzamelaar en praktiserend fotograaf. In de jaren vijftig ­organiseerde hij een reeks rondreizende groepstentoonstellingen onder de titel Subjektive Photographie. Daarin werd de creativiteit van de fotograaf benadrukt. Steinert liet zien hoe een reeks creatieve beslissingen – van de keuze van apparatuur, tot perspectief, tot ­druktechnieken – nieuwe betekenissen konden genereren.

Steinert legde bewegingen van de camera vast met lange belichtingstijden en plaatste grafische vormen rechtstreeks op fotopapier. Ook Nederlandse fotografen als Steef Zoetmulder en Pim van Os experimenteerden met zulke ­technieken en waren vertegenwoordigd op tentoonstellingen die Steinert had samengesteld. Dat gold ook voor Onishi, die meedeed aan de ­Japanse editie van een reizende tentoonstelling die door Steinert was georganiseerd.

Onishi’s artistieke keuzes kunnen raadsel­achtig zijn, het ligt voor de hand dat hij op een indirecte manier reageerde op de crisis waarin Japan zich na de Tweede Wereldoorlog bevond. Het land was verscheurd en probeerde een nieuwe start te maken. Onder de bezetting van de Verenigde Staten maakte militarisme langzaam plaats voor democratie. Veel fotografen vonden het ook tijd voor een nieuwe beeldtaal. Foto­grafie had ook deel uitgemaakt van de propagandamachine. Dat nooit meer, moeten jonge fotografen als Onishi hebben gedacht.

Na zijn dood kwam het werk van Onishi in een museaal depot terecht, waar het in de vergetelheid raakte. De tentoonstelling in Foam haalt zijn werk daar weer uit, ongeveer de helft van zijn complete oeuvre is hier te zien. Dat gaat met beperkingen, want er is bijvoorbeeld niets bekend over een chronologie van de foto’s. Tekstbordjes over individuele werken ontbreken.

Schilderachtige effecten

Er is dus weinig over Onishi bekend, maar op zijn foto’s is des te meer te zien. Hij maakte gebruik van montagetechnieken, waarbij negatieven of afdrukken dubbel belicht werden. In sommige foto’s maakte hij gebruik van solarisatie, waarbij donkere partijen helder licht worden of andersom – een effect dat ontstaat als het licht tijdens het ontwikkelen van de film korte tijd aan- en uitgaat. Hij bracht ontwikkelvloeistof soms aan met een brede kwast, waardoor schilderachtige effecten ontstaan. Het arsenaal aan trucs en effecten is schijnbaar eindeloos en levert prachtige resultaten op. In de foto’s van Onishi blijft je blik verwonderd ronddwalen.

Shigeru Onishi, The Possibility of Existence, t/m 9 januari in Foam

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden