Review

Sherko Fatah - We gaan als het donker wordt ****

Het mooie van maatschappelijk geëngageerde romans is niet zozeer hun engagement als wel dat ze - mits goed geschreven - het surplus van de literatuur laten zien. Die voegt iets toe aan wat we via kranten, journaals en documentaires weten. In de literaire verbeelding van de actualiteit schuilen vaak een grotere diepgang en meer dimensies dan veel journalistieke reportages te bieden hebben.

De roman We gaan als het donker wordt van Sherko Fatah is daar een mooi voorbeeld van. De Koerdische immigrantenzoon Fatah (1964) groeide op in Duitsland, maar bereisde ook intensief de geboortegrond van zijn vader. Dat inspireerde hem tot een roman waarin hij in de huid kruipt van de Koerd Kerim, die na dramatische gebeurtenissen in zijn jeugd zijn toevlucht zoekt in het Westen. Met zo mogelijk nóg dramatischer gevolgen. Fatah weet vooral de ontheemding van ballingschap op indringende manier van binnenuit voelbaar te maken.

Na een overdonderende proloog, waarin hij in een onvergetelijke scène de terreur tegen de Koerden verbeeldt, vertelt Fatah het verhaal van Kerims jeugd. Zijn vader heeft een klein restaurant in het grensgebied met Irak, waar oorlog het vertrouwde decor is. Kerim hoopt als kok ooit het restaurant over te nemen, maar zo ver komt het niet. In alweer zo'n sterke filmische scène wordt zijn vader voor zijn ogen doodgereden door twee meedogenloze proleten van de geheime dienst, die zonder te betalen het restaurant hebben verlaten.
De totaal gedemoraliseerde Kerim wordt vervolgens ontvoerd door jihadisten, die hem aan een maandenlange militaire training en religieuze indoctrinatie onderwerpen. Fatah laat sfeervolle beschrijvingen van het adembenemende landschap hier mooi contrasteren met het genadeloze fanatisme van de moslimstrijders.

Nadat hij aan zijn ontvoerders is ontsnapt, besluit Kerim, uit angst voor hun wraak, het land te ontvluchten. Die clandestiene vlucht via Turkije en Griekenland vormt een spannende episode in de roman. Als lezer beleef je de angst voor ontdekking van de verstekeling op een vrachtschip bijna lijfelijk mee. En subtiel laat Fatah zien hoe Kerim in het diepst van zijn doodsangst teruggrijpt op de woorden van zijn religieuze leraar in het jihadistenkamp: 'Dat de Almachtige over iedereen waakt, dat hij iedere, ook de kleinste gelovige ziet. ''En zolang hij jullie ziet, zijn jullie meer dan een ademtocht.'
Het is een vooruitwijzing naar wat Kerim te wachten staat als hij in Berlijn is beland, waar hij zijn oom Tarik treft. Fijntjes schetst Farah Kerims verwondering over de westerse levensstijl, waarin iedereen voor zichzelf leeft, maar tegelijkertijd hevig verlangt naar een gevoel van gemeenschap. Kerim doet er alles aan om in te burgeren, maar onder je ogen zie je zijn gevoel van ontheemding groeien. Dan schrijft Fatah: 'Wat Kerim aan zijn getob overhield, was het diepe verlangen naar een zuiverheid van geloof, die een zuiverheid van leven zou betekenen.'
Vervolgens maakt hij heel aannemelijk hoe Kerim in zijn behoefte aan een moreel kompas steeds meer teruggrijpt op de woorden van zijn religieuze leraar, die kennelijk in zijn geheugen staan gegrift. Woorden die een scherpe cultuurkritiek bevatten op de westerse levensstijl: 'Ook al beweren hun films en boeken het tegendeel, het geld en de dingen die je ervoor kunt kopen, dat is hun erbarmelijke geloof. Ze zeggen dat ze van de vrijheid houden, maar hun vrijheid is eenzaamheid. Ze zeggen dat ze van het leven houden, maar dat leven is hebzucht. Ze zeggen: vooruitgang, maar deze vooruitgang maakt alleen het terrein gereed dat ze morgen zullen uitbuiten en vernietigen, rusteloos, leeg en onverzadigbaar.'
Woorden waarvoor je geen fundamentalist hoeft te zijn om ze te beamen. (ALLE LANSU)

Sherko Fatah - We gaan als het donker wordt. Vertaald door Pauline de Bok, uitgeverij Cossee, €22,90.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden