Plus

Selfies in Auschwitz: ongrijpbaar wreed verleden stemt tot nadenken

Hoe de geschiedenis ons altijd weer een loer draait, is te zien in de films van de Oekraïense filmmaker Sergei Loznitsa. Op het Idfa is een top tien van zijn favoriete films te zien en draait zijn nieuwe documentaire Austerlitz. Een portret.

Beeld uit de documentaire Austerlitz, met toeristen in Dachau. Een griezelbelevenis of een nuttige bijdrage aan 'dit nooit weer'? Beeld Austerlitz

Sommige filmmakers schieten met hagel in de hoop dat een van de kogels doel treft, maar Sergei Loznitsa maakt films die aan één kogel genoeg hebben. Hij schiet met scherp. Zijn doeltreffende werk verraadt een Pietje Precies. Loznitsa is van oorsprong dan ook een exacte wetenschapper. De in 1964 in Wit-Rusland geboren filmmaker studeerde wiskunde in Kiev, de stad waarheen hij in zijn kindertijd met zijn ouders verhuisde.

Na zijn wiskundestudie werkte hij als techneut bij een wetenschappelijk instituut dat voor het leger werkte. Loznitsa dacht onder andere na over besturingssystemen van onderzeeboten. Gegarandeerde baan, maar na vier jaar begon het te kriebelen en meldde hij zich aan voor de filmschool in Moskou. Het werd een succes.

Rusland in de twintigste eeuw
Na een serie korte documentaires brak hij internationaal door met de uit archiefmateriaal opgebouwde documentaire Blockade (2006), een gruwelijke impressie van het beleg van Leningrad in de Tweede ­Wereldoorlog.

Met deze film had Loznitsa zijn onderwerp - de wrede en vaak absurde geschiedenis van Rusland in de twintigste eeuw - gevonden. Maar een herkenbare stijl: lang aangehouden (archief)beelden, geen talking heads, een minimalistische soundtrack en geen verklarende voice-over. Loznitsa daagt de kijker uit om zelf conclusies te trekken.

Wurggreep
Er is nog iets wat specifiek is voor veel van zijn films: ze gaan niet over individuele lotgevallen, maar over mensenmassa's tegen het decor van grote historische gebeurtenissen, zoals Block­ade. Na deze film volgde meer archieffilms, waaronder Revue (2009), dat een geweldig beeld geeft van de kloof tussen de Russische communistische propaganda en de alledaagse werkelijkheid in de jaren vijftig en zestig. De retoriek over een glorieuze toekomst staat in schril contrast met beelden van uitgeputte arbeiders.

Het communisme dat de Russen zeventig jaar in een wurggreep hield was een ramp, maar erna is het er niet beter op geworden, zei Loznitsa vorig jaar in een interview in deze krant. De aanleiding was zijn archieffilm The Event, over de communistische coup in 1991 tegen Gorbatsjov.

De mislukte staatsgreep bracht Jeltsin aan de macht, gevolgd door Poetin, die Rusland in een nieuwe nachtmerrie heeft gestort, stelde Loznitsa vast. Die nachtmerrie speelt zich sinds een paar jaar zeker ook af in Oekraïne, waarover Loznitsa in 2014 Maidan maakte, een imponerend verslag van de protesten en het verzet ­tegen het Poetingezinde Oekraïense regime.

Nieuwe jas
Dat Loznitsa als Oekraïener om begrijpelijke ­redenen een obsessie heeft met de Russische communistische geschiedenis blijkt ook uit zijn top tien van favoriete films, die op het Idfa is te zien. De helft van de films gaat over het Russische communistische verleden, van de stalinistische propagandafilm 13 days - Industrial Party Process (1930) tot aan de in de Goelag spelende fictiefilm Koma (1990).

Over het meedogenloze communistische systeem gaat ook de documentaire I Don't Know (Krzysztof Kieslowski, 1977), over een Poolse klokkenluider die een hoge prijs betaalde voor het aan het licht brengen van corruptie bij communistische autoriteiten.

Naast het communisme is Loznitsa's tweede grote onderwerp de Tweede Wereldoorlog. Hij maakte er naast Blockade de speelfilm In The Fog over, waarin een verzetsstrijder in 1942 in Wit-Rusland wordt verdacht van collaboratie met de Duitsers. Het drama laat zien dat het overlopen naar de vijand in oorlogstijd voor velen hetzelfde is als het aantrekken van een nieuwe jas.

Herinneringscultuur
Principes hebben in oorlogstijd weinig waarde. Veel van Loznitsa's films gaan over het verleden, maar ook over de ongrijpbaarheid ervan. Kunnen we het verleden nog navoelen of ligt er een onoverbrugbare kloof? Als dat laatste het geval is, heeft een herinneringscultuur dan wel zin? De kwestie komt pijnlijk aan bod in Austerlitz, Loznitsa's laatste film.

De documentaire, waarvan de titel verwijst naar W.G. Sebalds roman over de onmogelijkheid om het verleden terug te halen, observeert bezoekers van de concentratiekampen Dachau en Sachsenhausen. De zwart-witbeelden tonen een eindeloze stroom zomers geklede toeristen, die de indruk wekken van een gezellig dagje uit.

Een stel loopt kauwend op een broodje een ­barak binnen, anderen maken selfies vóór het opschrift Arbeit macht frei op de toegangspoort, en een meisje laat zich door haar vriend uitgebreid fotograferen voor de ovens.

Op het T-shirt van een jongen staat Cool Story Bro; volgens het T-shirt van een vrouw is het Your Lucky Day. Austerlitz stelt, zoals eerder Oeke Hoogendijks The Holocaust Experience (2002), dwingende vragen over Holocaustmemorials. Zijn ze een toeristische griezelbelevenis of een nuttige bijdrage aan 'dit nooit weer'?

Voor de vertoning van Sergie Loznitsa's top tien en Austerlitz, zie Idfa.nl. Vrijdag om 13.00 uur is in ­Tuschinski een anderhalf uur durend interview met Loznitsa. Alles over weten? Volg ons blog op parool.nl/idfa.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden