PlusAchtergrond

Sedje Hémon, een beetje vergeten kunstenaar, nu dan toch in het Stedelijk

Een paar jaar geleden hing haar werk nog op een tentoonstelling in het Stedelijk Museum over migranten­kunstenaars in Parijs. Nu delen de wonderlijke, abstracte schilderijen van Sedje Hémon (1923-2011), een kunstenares die een beetje vergeten was, de ruimte met werk van twee andere kunstenaars.

Kees Keijer
Werk van Sedje Hémon.

 Beeld  Peter Tijhuis
Werk van Sedje Hémon.Beeld Peter Tijhuis

Het werk van Sedje Hémon verdiende een eigen tentoonstelling. En die is er nu. Maar toch ook weer niet, want het Stedelijk heeft een expositie gemaakt met werk van drie kunstenaars, waar Hémon er een van is. De andere zijn de Braziliaanse schilder, dichter, essayist, toneelschrijver en politiek activist Abdias do Nascimento (1914-2011) en de Pakistaanse kunstenaar en ontwerper Imran Mir (1950-2014).

Wat hebben deze drie kunstenaars gemeen, dat hun werk nu bij elkaar wordt getoond? Volgens de inleidende zaaltekst in het museum omvat de tentoonstelling ‘drie historische artistieke posities die uiteenlopende denkkaders, definities en beeldtalen van abstractie bieden’. We lezen verder dat hun werk bestaat uit ‘vertellingen over esthetische, sociaal-politieke, spirituele en wetenschappelijke werelden’. De vaagheidsmeter slaat in het rood.

Niets gemeen

Dit is wel duidelijk: deze kunstenaars kenden elkaar niet, maar ze maakten ongeveer tegelijkertijd werken en deden op de een of andere manier iets met abstractie, geometrie, spiritualiteit en het modernisme. Dat is iets wat je van elke kunstenaar uit de twintigste eeuw kunt zeggen. Ze hadden dus eigenlijk niets gemeen.

De tentoonstelling is overigens niet gemaakt door het Stedelijk zelf, maar door het team van de Arnhemse beeldenmanifestatie Sonsbeek. De huidige editie strekt zich uit over meerdere jaren, waarbij het programma plaatsvindt bij verschillende instellingen. Onder leiding van artistiek directeur Bonaventure Soh Bejeng Ndikung komen veel thema’s voorbij die nu gemeengoed zijn in de kunst, zoals postkolonialisme, sociale ongelijkheid, diaspora’s en de natuur.

Het team van Sonsbeek benaderde het Stedelijk vanuit het idee dat het een gevestigd museum is met blinde vlekken en hiaten. Het Amsterdamse museum zou een westerse visie hebben, met weinig oog voor wat daarbuiten aan abstracte kunst gemaakt werd. Daar voelde het museum zich door aangesproken en Sonsbeek kreeg de gelegenheid om een vleugel in het museum te vullen.

Een audiotour maakt een wezenlijk onderdeel uit van de tentoonstelling. Die geeft algemene informatie over de kunstenaars, maar weinig over specifieke werken. De audiotour vertelt dat de Imran Mirs werk bestond uit composities met horizontale vlakken toen hij begon met schilderen. Dat hij een succesvolle grafisch ontwerper was en daarnaast obsessief schilderde. Dat hij ook aan de wieg stond van de computerkunst in Pakistan.

Abdias do Nascimento begon op 54-jarige leeftijd met schilderen, waarna hij al snel actief werd in de pan-Afrikaanse beweging. De meeste schilderijen die in het Stedelijk te zien zijn, ontstonden in ballingschap. Vanwege het militaire regime in Brazilië woonde Nascimento van 1968 tot 1982 in de Verenigde Staten. Zijn schilderijen zitten vol activistische symbolen. Gebalde vuisten, vredestekens, Amerikaanse vlaggen en een gekruisigde Malcolm X.

Viool in het kamporkest

Terug naar Hémon. Zij werd als Sedje Frank geboren in Rotterdam, maar woonde het grootste deel van haar leven in Den Haag. Het verhaal gaat dat ze op achtjarige leeftijd violist Nathan Milstein op de radio hoorde, waarna ze ook viool wilde gaan spelen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog sloot ze zich aan bij verzetsgroepen en werd in 1944 gearresteerd. Ze werd gedeporteerd naar meerdere concentratiekampen, waaronder Auschwitz, waar ze, om te overleven, viool speelde in het kamporkest.

1945 tot 1948 bracht Hémon door in Nederlandse ziekenhuizen, herstellende van ernstige ziekten en problemen die het gevolg waren van haar tijd in de kampen. Ze nam de naam Hémon aan als ode aan haar ouders Heintje en Simon, die in Auschwitz waren vermoord.

Door haar fysieke problemen was Hémon na de oorlog niet meer in staat om viool te spelen. Haar aandacht verschoof naar het maken van schilderijen, grafiek en keramiek, maar ze verloor nooit haar aandacht voor muziek. Hémon schreef onder andere lesmethoden voor panfluiten.

Er is een sterk verwantschap tussen Hémons beeldende kunst en haar muziek. Dat zag ook Hans Jaffé, conservator en adjunct-directeur van het Stedelijk Museum, die een pleitbezorger van haar werk werd. Om de rechthoekige, witte tentoonstellingsruimte naar haar hand te zetten, ging Hémon ertoe over om schilderijen te maken met onregelmatige vormen. Ook liet ze schilderijen met een gebogen oppervlak ‘de hoek om gaan’.

In de jaren vijftig en zestig ontwikkelde Hémon een systeem om haar schilderijen te vertalen in partituren. Haar beeldende werken kunnen dus muzikaal worden uitgevoerd. Hoe dat in zijn werk gaat, blijft in de tentoonstelling helaas vaag. In een documentatieruimte liggen een paar boekjes met Hémons panfluitmethode. Daarnaast hangen koptelefoons waarop muziek klinkt. Zonder toelichting.

De audiotour laat liever iemand aan het woord die vertelt dat de ‘fascistische patriarchale kunstwereld’ erg zijn best gedaan heeft om het werk van Sedje Hémon verborgen te houden, onzichtbaar te maken, te devalueren en kapot te maken.

Maar dan wordt de bezoeker uitgenodigd om te luisteren naar een uitvoering van een van Hémons schilderijen. “Het is het schilderij met een blauwe achtergrond en daarin zie je oranjegele-achtige lijnen,” belooft de audiotour. Bijna goed, het bedoelde werk is een linosnede, geen schilderij. We zijn weer in het Stedelijk, een museum met torenhoge ambities, waar men de simpelste zaken niet op orde heeft.

Sedje Hémon / Imran Mir / Abdias Nascimento - ABSTRACTING PARABLES: t/m 16 oktober in het Stedelijk Museum

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden