Plus PS

Sciencefiction kan ook anders, blijkt op festival Other Futures

Tentakels, laserkanonnen en stoere witte mannen: westerse sciencefiction is oerconservatief. Op het festival Other Futures is te zien dat de rest van de wereld heel anders omgaat met het genre.

Werk uit de collagereeks MaaSci Beeld Jacque Njeri

Sciencefiction. Het woord alleen al opent een deur naar een door Hollywood gevoed collectief bewustzijn.

Daar ligt buitenaards gespuis op de loer, suizen kometen richting aarde en wordt gevochten met laserkanonnen die strepen trekken door het heelal en klinken als opgevoerde synthesizers.

Als de dreiging het kookpunt nadert, ­betreedt de held de arena: Clint zonder cowboyhoed of Bruce minus de yippee-ki-yay, liefst gewapend met onbegrijpelijke apparatuur voorzien van flikkerende lampjes.

Bij problemen meldt hij droogjes: "Houston, we've got a problem." Maar uiteindelijk zegeviert hij, wordt er een planeet opgeblazen of voorzien van een stevig neergepote vlag - stars-and-stripes uiteraard. Terug op aarde wacht een parade in open auto's en een zoen van het meisje.

Dit is een beperkte, westerse invulling van sciencefiction, besefte Brigitte van der Sande (60) toen zij door Afrika, Azië en het Midden-Oosten reisde.

"Bij ons is het vooral een wittemannending, maar in Oeganda, Zuid-Afrika, Egypte of Syrië zijn het juist vrouwen die zich bezighouden met sciencefiction."

Scène uit de korte film Pumzi (2009) van de Keniaanse Wanuri Kahiu Beeld Wanuri Kahiu

"Het genre is erg populair. In film is dat praktisch te verklaren door de lage kosten - je hebt geen dure camera meer nodig, een mobieltje is voldoende. Maar ook in andere disciplines is sciencefiction doorgedrongen: literatuur, muziek, beeldende kunst en mode."

Van der Sande dook dieper in de materie en stelde een ­internationaal curatorenteam samen om haar vondsten tot een programma te smeden. Als eerste festival ter ­wereld brengt Other Futures al die verschillende disciplines bij elkaar. Het is de bedoeling dat het een tweejaarlijks evenement wordt.

Paradoxaal genoeg is het succes van sciencefiction in de niet-westerse wereld terug te voeren op de B-status van het genre.

Van der Sande: "Het is geen grote kunst en ligt niet meteen onder het vergrootglas. Dat geeft vrijheid om naar hartenlust de grenzen op te rekken. Daarnaast is het eigen aan het genre: niets is te gek, de mogelijkheden gaan zover als je verbeelding."

Omgekeerde archeologie
De wat-alsvraag is een belangrijke in sciencefiction. De Oegandese filmmaker en schrijver Dilman Dila speculeert in zijn korte verhalen over alternatieve technologieën en energiebronnen.

Klimaatverandering is daardoor een ­boze droom en het aardoppervlak ligt er anderhalve eeuw na het begin van de industriële revolutie niet bij als een open wond. Het tijdperk waarin we nu leven zou dan niet het antropoceen worden genoemd.

Of stel: je laat de technologie hetzelfde maar verandert de namen van de uitvinders. Nisi Shawl doet het in haar roman Neverfair. Niet de Britse Thomas Savery patenteert de stoommachine maar een Congolees. En van het een komt het ander.

In dit scenario is het ondenkbaar dat ­Europeanen het Afrikaanse continent bezetten en leegtrekken. Of dat er überhaupt gekleurde mensen zouden wonen in de Verenigde Staten.

Sciencefiction is de toekomst bouwen, of die nou lichtjaren verwijderd is of slechts enkele jaren. Maar aan zo'n toekomst zit een verleden vast en dat wordt met terugwerkende kracht net zo goed herschreven.

Het Palestijns-Deense kunstenaarsduo Larissa Sansour en Søren Lind laat met de installatie In the Future They Ate from the Finest Porcelain een knap staaltje 'omgekeerde ­archeologie' zien.

Ze voeren een ondergrondse verzetsgroep op die overal in Palestina scherven porselein ­begraaft. Als die in de toekomst worden opgegraven, vormen ze het bewijs van een hoge beschaving. Dat zou het ­Israëlisch verzet tegen Palestijnse landclaims effectief ontzenuwen.

Vreemde beharing
Veel Hollywoodsciencefiction is oerconservatief, ronduit koloniaal zelfs. Stoere mannen veroveren vreemde werelden en onderwerpen buitenaardse wezens - dat is de strekking van veel ruimtefilms.

Maar in handen van mensen die zich altijd de vreemdeling hebben gevoeld, de alien, wordt sciencefiction vriendelijker en psychologisch ook interessanter. Het gaat over relaties en hoe verschillend mensen kunnen zijn.

Ascent to the Heavenly Palace (2015), foto van kunstenaar Ming Wong (Singapore) Beeld Ming Wong

En dan hebben we het niet over de ruimtebar vol aliens die zo vaak opduikt in sciencefictionfilms. Onder het ­genot van een bubbelend drankje converseren hier figuren met tentakels, vreemde beharing en buitenissige kledij.

In Star Wars vinden we dit soort multiculturalisme vanzelfsprekend terwijl in de echte wereld veel kleinere verschillen, in seksualiteit of huidskleur bijvoorbeeld, aanleiding zijn voor uitsluiting of erger.

Iemand als Mykki Blanco verzet zich tegen de terreur van het hokjesdenken en past daarom in de programmering van Other Futures. De als Michael David Quattlebaum ­geboren rapper en genderactivist noemt zichzelf afwisselend hem en haar. Ook zijn/haar muziek is niet vast te pinnen op één genre. 'Unlistenable noise shit' en 'feminist punk hip-hop' zijn een paar typeringen voor Blanco's ­muziek.

De Body Party, die zaterdagavond in de Melkweg wordt gehouden tijdens het festival, staat in het teken van de fluïde identiteit die de scheidingen tussen man en vrouw, homo en hetero, zwart en wit als hopeloos ouderwets bij het vuilnis zet. Body Parties zijn een begrip in Londen; de feesten zijn een vrijplaats voor iedereen die zich verzet tegen de norm. Hier kan een bezoeker openlijk moslim en homo tegelijk zijn of zwart en transgender.

Activisme
Het is opvallend hoe populair sciencefiction is in landen met een autoritair regime. De censor begrijpt het genre niet of acht het onbelangrijk en laat het daarom met rust. Sciencefiction kan een rol spelen die grenst aan burgerjournalistiek.

Filmstill uit Afronauts (2014) van de Ghanese Frances Bodomo Beeld Frances Bodomo

Zo schetst de Egyptische psychiater Basma Abdel Aziz in haar roman The Queue een beeld van het ­leven na het uitdoven van de Arabische lente. Er worden geen namen genoemd, zelfs geen locatie, maar de goede verstaander weet precies wat hier verteld wordt.

Sciencefiction is een krachtig vehikel voor activisme. Dat is wel af te lezen aan de gastenlijst van Other Futures. Het Amerikaanse Climbing Poetree is bijvoorbeeld niet ­alleen actief als poëzieduo maar ook als promotor van ­guerrilla gardening, stadstuinieren om het leefklimaat in achterstandswijken te verbeteren.

De doe-het-zelfhouding van veel kunstenaars doet denken aan punk, maar de basishouding is veel positiever. Exemplarisch is de Keniaanse filmmaker en storyteller ­Wanuri Kahiu, oprichter van het platform Afrobubblegum dat alle zwartkijkerij over Afrika te lijf gaat met een onverwoestbaar optimisme.

Negatieve reacties
En het kunstproject waarmee Jacque Njeri, ook uit Kenia, de nomadische Massai laat ruimtereizen is zelfs erg humoristisch: een vliegende schotel wordt aangedreven met een speer en ruimtepakken zijn versierd met kralenkettingen.

Dat kan overigens niet iedereen waarderen. Toen Njeri haar fotoserie MaaSci in de Verenigde Staten toonde, ­leverde dat een stroom negatieve en ronduit racistische Twitterreacties op. De afzenders behoren tot de zogeheten Sad Puppies, een groep voornamelijk blanke mannen die vindt dat Afrikanen - maar eigenlijk ook vrouwen, ­homo's en joden - van hun favoriete genre af moeten blijven.

De alt-right van de sciencefiction, die alles bij het ­oude wil houden. "De reacties zijn heftig," constateert Van der Sande. "Maar ze resulteren in het tegengestelde van de bedoeling: meer aandacht voor het andere geluid."

Other Futures Festival: 2 t/m 4/2 in de Melkweg en de Sugarfactory. Tentoo­nstelling Creating Other Futures: t/m 11/2 in de Melkweg Expo.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden