PlusInterview

Schrijver Sana Valiulina: ‘In geopolitiek perspectief zijn mensen mieren’

In haar nieuwe roman Een wolf bij zijn oren pakken kruipt de Nederlands-Estse Sana Valiulina in hoofd, hart en ziel van de Romeinse keizer Tiberius – tristissimus hominum, de ‘droevigste aller mensen’.

Sana Valiulina.Beeld Frank Ruiter/Lumen

Eerst over de titel: Een wolf bij zijn oren pakken. Dat is een Romeinse uitdrukking: Lupus ad aures habetis en betekent ‘iets onmogelijks doen’ – de Romeinen vonden dat een wolf te korte oren had om hem aan te kunnen vasthouden. En het onmogelijke, dat is wat de Romeinse keizer Tiberius probeerde te doen: het Romeinse Rijk bijeenhouden, als stiefzoon en opvolger van de man die bekendstaat als keizer Augustus maar die in de nieuwe roman van Sana Valiulina (55) bij zijn echte naam Octavianus wordt genoemd.

Valiulina stort de lezer in een draaikolk van gedachten, herinneringen, dromen – en in de onderwereld, de Hades, waarvan ze aan de hand van de beschrijvingen in de Aeneis een zelf getekende plattegrond bij levert met zijn velden van smarten, dubbele poort van de slaap en tranenrivier. Ze had die ‘magische’ kaart zelf echt nodig, zegt Valiulina, om de helletocht vorm te geven van Tiberius in het tweede deel van haar roman, waarin hij door zijn dode zoons en stiefzoon ter verantwoording wordt geroepen.

Want haar Tiberius (42 vChr.-77 nChr.) is een getormenteerd man– hij stond niet voor niets bekend als tristissimus hominum, de droevigste aller mensen. Hij is filosoof, groot liefhebber van de mythen, en keizer tegen wil en dank omdat alle beoogde opvolgers in het Julisch-Claudische huis dat Octavianus door middel van listige allianties, adopties en huwelijken heeft opgezet de dood hebben gevonden.

Hij heeft om de dynastie van Octavianus te versterken – met wie zijn moeder Livia is gehuwd – moeten scheiden van zijn vrouw Vipsania om in het huwelijk te treden met Julia, de dochter van de keizer uit een eerder huwelijk. Het is niet voor niets dat Valiulina een namenlijst heeft toegevoegd – maar gaandeweg valt alles op zijn plaats.

Zelfverkozen ballingschap

In het eerste deel van het boek, als de jonge Tiberius zich op Rhodos bevindt, is het leven nog beloftevol. Maar in deel twee bevindt hij zich in zelfverkozen ballingschap op Capri, 51 jaar later. Hij regeert op afstand – maar er dreigt verraad. Zal hij zijn verrader de pas afsnijden of zijn zijn laatste uren geslagen? Het eerste, weten we uit de geschiedenisboeken; Valiulina laat hem vanuit de Hades ook vooruitblikken op de wrede consequenties.

Het is, zegt Valiulina, onmogelijk om een eenduidig antwoord te geven op de vraag waarom ze aan dit grote project is begonnen. Het wordt een opsomming van factoren, die er in een grote, spraakwaterval uitkomt. In de eerste plaats was er de erfenis van haar vader: een plank boeken uit en over de Antieke Oudheid die haar van kinds af aan al hadden gefascineerd. “Het is als wat Tsjechov schreef over dat ‘geladen geweer op het podium’. Het is een afgesleten metafoor inmiddels, maar op een gegeven moment gaat het schieten.”

In de tweede plaats wilde ze iets moeilijks doen. “Dat is een trekje van mij, en ik heb mezelf er tijdens het schrijven honderd keer om vervloekt. Het was zwaar. Ik heb kennelijk iets te bewijzen. Ik weet niet voor wie. Voor mezelf? Voor de buitenwereld? Het was het moeilijkste wat ik ooit gedaan heb, het grootste experiment in mijn schrijverschap. Ook omdat het zo’n oneindige oceaan is. Er is zoveel over hem geschreven, en dan gaat zo’n klein schrijfstertje... bij het schrijven van een boek krijg je wel eens een paniekaanval. Dat weet ik, en je weet dat je er ook weer uit komt. Maar de frequentie van paniekaanvallen lag bij dit boek wel hoger.”

Ten derde: ze duikt niet graag in zichzelf. “Mijn roman Kinderen van Brezjnjev ging over de Sovjet-Unie, het land waar ik vandaan kom, en stond heel dichtbij. Dat vond ik ook moeilijk om te schrijven, juist daarom. Ik wilde erachter komen waar ik vandaan kwam, soms begrijp ik dingen pas als ik schrijf. De Sovjet-Unie, dat is voor mij bekend terrein. Maar nu wilde ik iets schrijven dat echt los stond van mezelf. Een gigantische uitdaging, die rare keizer van tweeduizend jaar geleden.”

In de vierde plaats werd ze aangetrokken door Tiberius. “Ik herinner me een boek van een Russische schrijver waarin hij alle Romeinse keizers opsomt, met korte beschrijvingen van hun levens. Tiberius fascineerde me, hij werd een soort kleine obsessie. De enige manier om hem te begrijpen was voor mij over hem te schrijven.”

“En dan kom je bij de laatste kwestie – de X-factor: dat is iets geheimzinnigs, iets raadselachtigs aan het schrijverschap.” Lacht. “Dat moeten we vooral zo laten. En ik moest ervoor zorgen dat al die motieven in een punt samenkwamen.”

Omtrekkende beweging

Het is als met de liefde, zegt Valiulina. Dat je een persoon tegenkomt die je enorm intrigeert, maar niet meteen in zijn ziel kan duiken. “Daarom heb ik in deel eerst een omtrekkende beweging gemaakt. Ik wilde geen monologue intérieur schrijven, ik had de angst dat het dan een eentonig, drammerig boek zou worden. Hoe vind je de ingang tot iemand? En toen ontdekte ik de slang, Kora. Die droeg Tiberius bij zich, die koesterde hij. Als je research doet sla je heel veel informatie op maar je weet nog niet wat hoofdzaken en bijzaken zullen zijn. Ik had een gesprekspartner voor hem nodig en ineens kwam die slang uit mijn geheugen naar boven – toen kon ik echt die draaikolk met hem in.”

Door hem tegen Kora te laten ‘raaskallen’, zoals Tiberius het zelf noemt, kon ze ook makkelijker uitleggen wie wie is. “Want dat was mijn tweede angst, dat het een soort lesboek zou worden. Zodra ik in Kora Tiberius’ stem had gevonden was het tweede deel makkelijker. Maar om een tweede deel te kunnen schrijven, moet je eerst een eerste deel schrijven. En alle hengeltjes die ik in het eerste deel heb uitgegooid, haal ik op in het tweede deel. De dwarsverbanden die het boek bij elkaar houden.”

Fictie Sana Valiulina Een wolf bij zijn oren pakken Prometheus, €22,50 320 blz.

Een van de aantrekkelijkste kanten van Tiberius voor haar is dat hij liever filosoof was geweest dan keizer. “Zo’n tragische figuur! Wat is het erg om zo niet op je plaats te zijn, vanuit een puur menselijk perspectief. Maar in geopolitiek perspectief zijn mensen mieren in het systeem.”

Het tweede deel is daarom ook een poging om tot een soort verlossing te komen. “Ja, ik wilde hem verlossen. Ik denk dat ik hem een klein beetje heb verlost doordat hij begrijpt wat hij heeft aangericht. Zijn ontmoeting met de dichter Ovidius die ik beschrijf, is daarbij cruciaal. De dichter die hem de waarheid van de poëzie openbaart. De enige waarheid tegenover de dictatuur van de macht die ook nu nog onoverwinnelijk is. Poëzie, kunst, is de enige waardige tegenstander.”

De tiran en de dichter, dat is thematiek die heel dicht bij deze auteur staat. “Ik ben opgegroeid in een dictatuur waar Stalin dichters in kampen liet opsluiten. Een tiran die het hele land in zijn zak heeft – en dan toch zo’n dichtertje in een kamp moet gooien. Dat zegt wat!”

Wat Tiberius ook voor haar innam is zijn liefde voor Vipsania; bronnen als Suetonius melden dat hij na de gedwongen scheiding tranen in zijn ogen had als hij haar zag lopen. “Dat heeft Tiberius echt voor me gewonnen en daarmee heb ik gespeeld. Hij moest trouwen met Julia, die eerst was getrouwd met zijn vriend Marcellus en na diens dood van Octavianus met de veel oudere Agrippa moest trouwen met wie ze vijf kinderen kreeg; onder wie Agrippina die zich met haar zoons weer tegen Tiberius keert. Eigenlijk is mijn boek een familieroman – want ze zijn allemaal familie van elkaar.”

Sneeuwbaleffect

Er zijn bronnen die beweren dat zijn moeder ­Livia achter Tiberius’ weg naar de macht zat. Maar ze stuitte ook op een boek van een Ame­rikaanse wetenschapper die Tiberius’ wrede reputatie relativeert als laster vanuit het kamp van Scribonia, de moeder van Julia, die Octa­vianus verstootte om met Livia te trouwen.

“En die laster zou dan weer overgenomen zijn door Suetonius en Tacitus: een sneeuwbaleffect. Maar we weten het niet. En dat geeft mij als schrijver een gigantische vrijheid. Eerst was ik bang en onzeker. Maar Vestdijk heeft me enorm geholpen met zijn opmerking dat de romancier vooral kunstenaar is, en geen alwetende wetenschapper. Ik ben kunstenaar, ik mag doen wat ik wil. Je hebt de historische Tiberius. Maar ik heb mijn eigen Tiberius geschapen.”

Borstbeeld van Tiberius. Beeld Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden