Plus Interview

Schrijver Nino Haratischwili: ‘De jaren 90 waren voor ons de hel’

Beeld Wollaert Carly

Na de succesroman Het achtste leven (voor Brilka) komt de Georgische Nino Haratischwili nu met De kat en de generaal, een epos over de Tsjetsjeense oorlogen. ‘Dit is een nog veel zwarter verhaal.’

In haar fantasie kan ze een ­Japanse prinses zijn met de naam Michiko. Of de beeldschone Maria uit de Mexicaanse telenovela Simplemente María, ­gespeeld door een actrice wier naam ‘ze zich heeft ingeprent zoals de vele patriottische gedichten die haar op school waren ingepompt’: María Victoria Eugenia Guadelupe Martínez del Río Moreno-Ruffo. Het is 1994, en de 19-jarige Noera droomt van een bestaan ver weg van haar dorp in de Tsjetsjeense bergen bij het Kezenoiammeer.

Maar in de nasleep van de perestrojka en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie begint de bloedige eerste Tsjetsjeense oorlog, die in 1996 uitmondt in een onafhankelijk Tsjetsjenië – voor de Russen met de tweede Tsjetsjeense oorlog (1999-2009) er hun heerschappij herstellen.

Noera zal haar dorp nooit verlaten. Ze wordt verkracht en vermoord door Russische soldaten. Die misdaad vormt het hart van De kat en de generaal van Nino Haratischwili (36). Hij werpt zijn schaduwen vooruit naar het heden: naar een Russische oligarch die ‘de generaal’ wordt genoemd en die na de zelfmoord van zijn dochter Ada besluit eigen rechter te spelen. En naar Sesili, een Georgische actrice in Berlijn – bijgenaamd Kat – die een opvallende gelijkenis heeft met het Tsjetsjeense meisje en in een bloedstollend eindspel steeds meer in haar huid kruipt.

Wat bracht u ertoe ditmaal over Tsjetsjenië te schrijven?

“Het was geen vooropgezet plan, zo van: ‘Nu ga ik een boek over Tsjetsjenië schrijven’, maar ik had een boek gelezen van de Russische journaliste Anna Politkovskaja over de oorlogen in Tsjetsjenië. Zij wilde met haar verslaggeving naar buiten brengen wat zich daar voltrok, de gruwelen en de mensenrechtenschendingen – in 2006 is ze vermoord. Ik was gechoqueerd door haar verhalen, maar ook onder de indruk van haar empathie. Eén verhaal bleef me achtervolgen: dat over een Russische kolonel die met zijn troepen naar een bergdorpje werd gestuurd om daar ‘vakantie’ te vieren – maar er een orgie van geweld aanrichtte.”

Het verhaal is waargebeurd?

“Ze begonnen te martelen en te verkrachten, beschuldigden dorpsbewoners van terroristische activiteiten. Het was zó’n pervers verhaal. Ik heb ook in Brilka over de gevolgen van oorlog geschreven, in Georgië zijn sinds mijn geboorte drie oorlogen geweest, maar dit is een nog veel zwarter verhaal. Want de situatie is zo absurd: de mannen krijgen vrij – maar ze zijn zo over de kling dat ze geen normaal bestaan meer kunnen leiden, dat ze zelf een situatie creëren waarin ze kunnen doorgaan met vechten en martelen. Het toont de perversiteit van oorlog. Als je daar als soldaat in gaat, moet je al het menselijke in jezelf afsluiten om te kunnen functioneren. Als je dat maar lang genoeg doet, kun je bijna geen mens meer worden. Want dan moet je je verantwoordelijkheid nemen voor je herinneringen, je ervaringen, de beelden die blijven terugkomen. Paranoïde van het niets doen en het drinken komen deze mannen met het verhaal van ‘terroristische activiteiten’ waarmee ze hun daden rechtvaardigen.”

Hebt u research gedaan in Tsjetsjenië?

“Ik ben er geweest. Ja, ook daar in de bergen, bij het meer. Echt research doen is er onmogelijk. Het is een dictatuur, er zijn geen archieven die je kunt raadplegen en mensen durven niet te praten. Toch wilde ik wel het gevoel hebben van die plek. Die ligt op slechts 300 kilometer van Tbilisi, maar het voelt zoveel verder.

U beschrijft hoe glanzend het verwoeste Grozny weer is opgebouwd – de straten dragen nu de namen van de Russische overwinnaars.

“Het is zo cynisch. Mijn hotel bevond zich aan de Prospekt Vladimira Poetina, de Poetin­avenue. Op elke straathoek hangt zijn foto, en die van zijn vazal, president Kadyrov. De mensen worden gedwongen dankbaarheid te betuigen aan de mannen die hun familie hebben vermoord. De oorlogen zijn weggepoetst, terwijl er niemand is die er niet door is getroffen. De stad is een decor, een façade.”

Waar wij in het Westen de perestrojka toejuichten, brak in de voormalige Sovjet-Unie een zwart decennium aan – waaruit Poetin als opvolger van de ‘dronken president’ kon oprijzen.

“De jaren negentig waren voor ons de hel. Van de ene dag op de andere dag werd de samenleving gek. Het was totale anarchie, normen en waarden bestonden niet meer, iedereen was corrupt en alleen bezig met overleven. Het was tragisch, maar voor mij als schrijver is het nu een goudmijn. Het is fascinerend hoe snel je door de bodem van de beschaving kunt gaan.”

Ook de oligarchen begonnen hun opmars – zoals in uw boek waarin Aleksander Orlov alles verloochent waarin hij gelooft en bewust besluit nog verder te gaan dan de rest. Tot de dood van zijn dochter.

“Ik wilde mijn oligarch niet zwart-wit maken. Ik wilde laten zien dat als alles om je heen wetteloos is, dat ook een vrijbrief is voor je eigen wetteloosheid. Hij wordt wie hij wordt door de omstandigheden. Het is ongelooflijk en onbegrijpelijk hoe dit soort mannen in twee, drie jaar zo puissant rijk is geworden. Het is verbijsterend hoe weinig dat gedocumenteerd is. Het was moeilijk materiaal te vinden. Misschien is het te gevaarlijk om over hen te schrijven.”

Uw personage Kat groeit op in Berlijn, waar ze toch altijd die Georgische blijft omdat er, zoals een vriendje haar voorhoudt, ‘bij jullie geen waarde aan degelijkheid wordt gehecht’. Eigen ervaring?

Die Gründlichkeit.” Lacht. “Mijn verhaal is anders dan dat van Kat, ik ben veel geprivilegieerder. Ik kwam naar Duitsland om te studeren, ik sprak de taal, was ouder. Maar hoe langer ik in Duitsland woon, hoe meer ik me realiseer hoe Georgisch ik ben. Zeker nu ik kinderen heb, denk ik meer na over identiteit en wat ik hun wil meegeven. Ik kan niet terug, daarvoor heeft Duitsland me te zeer veranderd. Het leven is hier gereguleerd en afgebakend. Georgiërs zijn spontaner, instinctiever, warmer en ons familiegevoel is sterker. De situatie van Kat en haar familie is wel typerend voor de mensen die in de jaren negentig met veel hoop en illusies naar Duitsland zijn vertrokken, maar zich niet hebben kunnen losmaken van hun verleden. Ze leven altijd in een kloof tussen verleden en heden, tussen West en Oost.”

Kat heeft zich altijd intuïtief in het hoofd en lichaam van anderen verplaatst en ze schrijft, daarom is ze actrice geworden. Alsof ze aan één leven niet genoeg heeft. Kan ik dat een op een vertalen naar uw schrijverschap? Want voor elk personage dat u creëert, creëert u ook een levensgeschiedenis, inclusief stamboom.

“Dat was ik bij dit boek eerst niet van plan, maar het was nodig om te laten zien hoe ze tot hun daden komen; de personages hebben vlees en bloed nodig. Maar inderdaad, de parallel tussen acteren en schrijven is het vermogen te verbeelden en te observeren. Het mooiste van schrijven is dat ik zoveel mensen kan zijn, met zoveel gezichtspunten, in zoveel landen en zoveel tijdvakken. Als ik als kind langs huizen met verlichte ramen liep, bedacht ik al hele verhalen rondom de mensen die ik zag. Dat doe ik nog steeds, ik kan het niet laten!”

Een belangrijke rol is weggelegd voor een kubus van Rubik, de beroemde kubuspuzzel. Heeft u die al opgelost?

“Ik heb het niet eens geprobeerd! Daar is een soort logisch denken voor nodig dat ik niet heb. Al hoef je nu natuurlijk maar een tutorial op YouTube te zoeken. In de proloog krijgt Noera de ‘toverpuzzel’ die ze probeert op te lossen – hij staat symbool voor de tragische ontmoeting die tot het einde van haar leven leidt. Tijdens het redigeren besefte ik eigenlijk pas dat mijn hele boek is als een kubus van Rubik. Want zoals bij het draaien van de lagen daarvan,” (ze draait met haar handen een denkbeeldige puzzel in verschillende posities) “zijn alle personages en de wendingen in hun levens en de beslissingen die ze nemen van invloed op elkaar.”

Georgische familie

De 1280 bladzijden tellende roman Het achtste leven (voor Brilka) uit 2014 van de in Berlijn woonachtige en in het Duits schrijvende toneel- en romanschrijver Nino Haratischwili is een zes generaties omspannend familie-epos rondom een Georgische familie, tussen 1900 en nu. Het boek had in okto­ber zijn 14de druk in Nederland en haalde de achtste plaats in de Top 1000 van favoriete boeken van lezerssite Hebban. Haratischwili is getrouwd en heeft twee dochters, een van 2 jaar en een van 4 maanden oud.

Fictie

Nino ­Haratischwili
De kat en de ­generaal
Vertaald door Elly Schippers en Jantsje Post
Meridiaan uitgevers €34,99
680 blz.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden