Plus

Schrijver Murat Isik: 'Niemand zal mij meer onderschatten'

Ik ben niet anders gewend dan onderschat te worden, zegt schrijver Murat Isik (40). Aan die tijd is nu een einde gekomen. 'Ik moest van u naar bijles Nederlands en nu heb ik de Libris Literatuur Prijs gewonnen.'

Murat Isik Beeld Rahi Rezvani

Murat Isik ontvangt de prijs in Caffè Macchiato, een keurig opgepoetst koffietentje tussen de kantoortorens van zijn nieuwe woonplaats Hoofddorp. Mannen in confectiepakken, espresso en glazen water in de hand. Hij is wat later, appt hij, want zijn fiets staat op het station en nu moet hij de bus nemen.

Tot zover de glamour van een Libris Literatuurprijswinnaar.

Isik schreef Wees onzichtbaar, een zeshonderd pagina's dikke roman over de jonge Metin Mutlu, die in 1983 op vijfjarige leeftijd met zijn ouders en zijn zusje vanuit het Turkse Izmir in de Bijlmermeer belandt, een wijk gebouwd vol idealen en goede bedoelingen, maar ten prooi gevallen aan verloedering en vervuiling.

Op school wordt Metin 'schoonmaker' genoemd. Thuis lijdt hij onder zijn tirannieke vader, die meer belangstelling heeft voor het kammen van zijn haar dan voor het welbevinden van zijn kinderen. Een man die glimlachend zijn uitkering opstrijkt, gokt, drinkt en vreemdgaat, mislukking op mislukking stapelt, maar zijn vrouw verwijt een vogelbrein te hebben.

'Vanaf de eerste bladzijden is duidelijk dat hier een meesterlijke verteller aan het woord is,' schrijft de Librisjury in zijn rapport. 'Naast indringende portretten van de schuchtere Metin en de vreeswekkende, maar ook larmoyante vader, schetst Isik een ontroerend beeld van de moeder. Zij ontwikkelt zich van een onzekere, bijna slaafse echtgenote tot een geëmancipeerde vrouw die een opleiding volgt, carrière maakt en haar man moreel, psychologisch en materieel ontstijgt.'

Deze week werd bekend dat Isik is gevraagd het Boekenweekessay 2019 te schrijven over het thema De moeder de vrouw.

Wat vindt uw moeder daarvan?
"Trots en spanning vechten om voorrang."

Ze ziet hem natuurlijk aankomen: dat gaat over mij.
"Het kan nog alle kanten op, maar ja: ik ben niet van de abstracte verhandelingen. Het is een enorme eer om te mogen doen. Toen ik hoorde wat het thema was, snapte ik wel waarom ze bij mij uitkwamen: in mijn boeken speelt de moeder een belangrijke rol. Het zijn sterke vrouwen, die het gezin bij elkaar houden. Waar de vader ontspoort, houdt de moeder de boel bij elkaar."

Wat maakt uw moeder een goede moeder?
"Ze offerde zich op voor haar kinderen en liet haar eigen belang wijken. Ze zorgde ervoor dat mijn zus en ik ons huiswerk maakten en gaf ons een missie mee: jullie moeten in dit land studeren. Het is een warme vrouw, die compenseerde voor mijn vader en hem nog een beetje vaderlijke gevoelens probeerde bij te brengen. Dan zei ze: waar ga je heen? Neem je zoon mee. Of ze probeerde 's avonds samen te eten. Als gezin."

Het thema is niet alleen 'de moeder', maar ook 'de vrouw'.
"Ze heeft die rol lang weggestopt, terwijl het natuurlijk ook gewoon een vrouw was met begeertes en behoeftes. Thuis ging het van kwaad tot erger. Tot ze dacht: nu is het klaar. Ze is haar eigen geld gaan verdienen, heeft de taal geleerd, maakte promotie. Opeens werd ze wél als vrouw gezien. Ze heeft me eens verteld dat ze af en toe sjans kreeg op de werkvloer. Dat mensen zeiden: wat bent u een mooie vrouw. Dan brak de zon door, want thuis hoorde ze dat nooit."

"Mijn roman Wees onzichtbaar is ook een boek over emancipatie. Mijn moeder werkt bij het AMC. Daar heeft iedereen het gelezen. Ze krijgt doorlopend complimenten van de verpleegsters en chirurgen. Laatst schreef een collega in het personeelsblad: we moeten een standbeeld oprichten voor collega Aynur. Dat is voor haar, een vrouw die altijd bescheiden is, heel bijzonder."

Heeft ze uw boek inmiddels gelezen?
"Ze heeft het eerste exemplaar in ontvangst genomen. Dat was een emotioneel moment. Maar gelezen heeft ze het nog niet. Ze wacht op het luisterboek, dat wordt ingesproken door oud-burgemeester Job Cohen."

"Mijn moeder is ooit begonnen in mijn debuut Verloren grond, maar dat ging niet. De vader in dat boek is deels gebaseerd op haar eigen vader. In het dorp in Oost-Turkije waar zij opgroeide, was geen dokter. Hij brak zijn been, het werd verkeerd gespalkt en moest uiteindelijk worden afgezet. Die pijn kwam keihard terug."

In Wees onzichtbaar benadrukt Metin steeds dat hij Zaza is, een volk dat van oorsprong uit Perzië komt.
"Dat zei mijn vader ook altijd. Ik ben een Nederlander. Ik heb mijn Turkse nationaliteit opgezegd. Niet als statement, maar om aan de dienstplicht te ontkomen. Ik ben opgegroeid in de Bijlmer, waar helemaal geen Turken waren. Er werd mij een keer door een journalist gevraagd of ik heimwee heb naar Turkije. Ik? Ik heb heimwee naar de Bijlmer. Daar ben ik geworteld en gevormd."

Uw moeder was in haar dorp een van de weinige kinderen die niet doodgingen.
"Dat geldt ook voor mijn vader. Gezinnen van dertien kinderen, van wie er twee of drie overleefden. Elke winter werden er vele kinderen begraven. Er was weinig eten, geen medicijnen. Een simpele infectie kon fataal zijn. Het was een rauwe overlevingsstrijd. Vaak liepen conflicten uit op gevechten. Dan pakte iemand een steen of een stok en werd erop losgebeukt."

"Mijn ouders waren heel klein toen hun broers en zussen overleden. De gezichten zijn verdwenen en de namen ook. In hun dorp zeiden ze: als een kind honger heeft, moet het zijn eigen snot maar opeten."

Beeld Rahi Rezvani

Het zou u mild kunnen stemmen over uw eigen opvoeding.
"Mijn vader zei dat hij als kind geen aandacht nodig had. Toen ik tien was, liet hij weten dat hij geen kinderen had moeten nemen. Ik dacht: inderdaad, jij had geen kinderen moeten nemen. Gewoon als een feit, ik was niet eens gekwetst."

"Hij heeft wel de stap naar het buitenland durven zetten. Daar ben ik hem dankbaar voor. Voor hetzelfde geld was ik nu ober op de boulevard in Izmir. Hij is ook degene geweest die de school heeft gedwongen om mij tot het vwo toe te laten. Het is complex."

Hoe heeft uw moeder het zo lang met hem uitgehouden?
"Als kind vroeg ik vaak: waarom zijn jullie nog bij elkaar? Ik weet het niet. Er was wederzijdse afhankelijkheid. Twee mensen uit dezelfde cultuur, die elkaar sinds hun kindertijd kennen en wisten van elkaars trauma's en ontberingen."

"Zonder zijn gezin was mijn vader waarschijnlijk in de goot beland. Er zat, het klinkt misschien gek, ook liefde en warmte in de relatie. Ze zijn gescheiden, maar later toch weer bij elkaar gekomen, als huisgenoten. Een paar jaar geleden is mijn vader teruggegaan naar Turkije met het idee: is er hier nog iets voor mij?"

Uw vader heeft uw boek niet kunnen lezen.
"Drie weken nadat de oerversie af was, is hij in Turkije overleden. Ik was net op vakantie in San Francisco en hoorde het nieuws op mijn verjaardag: 9/11. Het kwam totaal uit de lucht vallen. Hij werd ineens onwel, had last van buikpijn en misselijkheid. De artsen zijn er te laat achter gekomen wat hij had."

Was u verdrietig?
"Absoluut."

In uw boek...
"Als kind heb ik hem vaak dood gewenst."

Dus was er misschien ook opluchting.
"De eerste emotie was: verdriet. Je leven verandert voorgoed als je je vader verliest. Het was ook zo onverwacht. Ik kon geen afscheid nemen, dat maakt het pijnlijk en heftig. Tegelijkertijd was hij een eeuwige bron van onrust in mijn leven. Dus na een periode van rouw kwam ook het besef: het gevecht is eindelijk voorbij."

Vindt u het jammer dat hij het boek niet heeft gelezen?
"Bij het schrijven dacht ik steeds: hij gaat het lezen. Ik dacht ook: hij gaat heel boos worden. Nou, dan zijn tenminste voor één keer de rollen omgedraaid. Ik heb nooit gerebelleerd. Ik was het ideale kind, de brave zoon."

Had u de hoop dat er nog wat uit tepraten viel?
"Nee."

Misschien waren er antwoorden gekomen.
"We hebben veel gepraat in de laatste jaren, ook over het vaderschap. Dan zei ik: je was een slechte vader. Daar was hij het niet mee eens. Hij zei: je moest eens weten hoe zwaar het voor mij was. Ik ben hier het echte slachtoffer, ik heb mijn hele leven een overlevingsstrijd moeten voeren."

"Vanaf zijn tiende woonde hij in een achterstandswijk in Izmir, een linkse stad. Al heel jong kwam hij met het communisme in aanraking. Gezinnen waren in die kringen niet belangrijk, idealen wel. Er was een hevige strijd gaande tussen links en rechts met openlijke straatgevechten en lynchpartijen. Hij is gevlucht naar Duitsland toen om hem heen zijn vrienden verdwenen. Tegen ons zei hij altijd: ik ben geen klassieke vader, ik ben een communist. Ik kon het niet meer aanhoren."

Was hij zenuwachtig over wat u schreef?
"Ik vertelde hem dat het fictie was, maar hij was er toch huiverig voor, vooral voor wat zijn omgeving ervan zou vinden. Dat ze zouden zien hoe hij was in het gezin, dat het beeld van hem zou veranderen. Een deuk in zijn ego. Hij was een heel trotse man, ook in hoe hij zich presenteerde. Als een charismatische en welbespraakte communist."

Heeft u hem vergeven?
"Dat vind ik een lastige vraag, hij is nog geen drie jaar dood. Mijn vader heeft nooit om vergiffenis gevraagd, hij ontkende simpelweg wat er was gebeurd. Dat was altijd zijn manier als het moeilijk werd: ontkennen. Ik ben hem wel beter gaan begrijpen toen ik zijn levensverhaal hoorde. Ik ben nu minder hard in mijn oordeel."

Komt dat ook doordat u zelf sinds een halfjaar vader bent?
"Het schrijven heeft ons dichter bij elkaar gebracht. In het eerste jaar dat ik aan het boek schreef, was ik nog heel boos. Die woede moest eruit, daarna werd de vader in het boek pas een personage voor mij. Wees onzichtbaar, maar ook mijn debuut Verloren grond, waar ik mijn ouders voor heb geïnterviewd, hebben in zekere zin een zuiverende werking gehad op ons familieverhaal. Het heeft duidelijk gemaakt waar wij vandaan komen."

Het vaderschap kan een hoop los­maken.
"Dat ik het anders zou gaan doen, wist ik al als kind. Ik hoor vaak: ben je niet bang dat je zelf ook zo'n vader wordt? Ik heb die gedachte nog geen milliseconde gehad. Ik lijk niet op hem, ik lijk op mijn moeder. Ik geef liefde."

Beeld Rahi Rezvani

Uit uw boek stijgt een sfeer van eenzaamheid op.
"Een gevoel van alleen zijn."

Een kind dat niet mocht bestaan.
"En kind dat niet werd gezien. Niet door zijn vader, niet door zijn klasgenoten en ook niet door zijn leraren. Ik ben op school lang genoeg gepest om mij echt verloren te voelen. Maar het ergste vond ik de leraren. In de Bijlmer, op mijn zwarte basisschool, was ik de beste met voorlezen, schrijven en het dictee. Op het vwo in Reigersbos zat ik tussen kinderen van een hogere sociale klasse. Na twee maanden moest ik ineens in een apart klasje bijlessen Nederlands volgen. Hoezo? Ik kwam daar in een klas vol kneusjes. Ik kwam uit de Bijlmer, maar ik was geen gehandicapt kind. Het was verwoestend."

Heeft het u wantrouwig gemaakt?
"Opgroeien in een onveilige wereld maakt je alert. In de Bijlmer kon achter elke pilaar een junk of overvaller staan. Daardoor ben ik altijd op mijn hoede. Als dertienjarige kreeg ik een mes op mijn keel. Maar ik ben er zelfverzekerd uitgekomen. Ik was een bedachtzaam kind en kon goed observeren. Ik kan daardoor ook goed karakters lezen. Ik voel meteen wat iemands bedoelingen zijn."

"Vlak voor mijn afstuderen kreeg ik een lange relatie met een studiegenote uit Hoorn. Haar ouders zijn lieve, zachtaardige mensen. Ze luisterden ademloos naar hun twee dochters. Ik moest daar enorm aan wennen. Een welvarend modelgezin, een grote auto van de zaak, zeilen op de Waddenzee. Er ging een wereld voor me open."

Uw huidige partner, Iris, is opgegroeid in Amstelveen.
"Voor haar is de Bijlmer al heel erg rauw, laat staan mijn familiegeschiedenis. Maar we kunnen goed praten over onze jeugd. Zij komt evenmin uit een modelgezin. Er was niet altijd evenveel aandacht voor ieder kind, maar er was wel veel ruimte voor de kinderen om zich te ontplooien met sport, muziek en reizen. Een eyeopener: zo kan het ook. Je kunt een kind ook vrijlaten."

Hoe heeft u haar ontmoet?
"Zoals dat tegenwoordig gaat: online. We komen uit een totaal andere wereld. Ze is psycholoog."

Heeft u zelf weleens psychologische hulp gezocht?
"Ik heb een paar keer gepraat over de dingen die zijn gebeurd in het verleden."

Heeft het u iets gebracht?
"Bepaalde zelfinzichten. Dat ik niet snel tevreden ben over mijzelf, over mijn prestaties. Dat leidt soms tot onnodige druk. Zo had ik het nog niet bekeken, maar het klopt wel. Ik leg de lat hoog, ben overdreven perfectionistisch, ook als het niet nodig is."

U heeft geleerd uw successen te vieren.
"Ik leerde dat ik altijd in de vechtmodus stond. Behalve mijn moeder verwachtte niemand iets van mij. Ik had zelf ook niet het idee dat ik iets kon bereiken, was er zelfs van overtuigd dat ik mijn studie rechten niet af kon maken. Ik moest mezelf constant bewijzen en altijd vechten, vechten, vechten. Ook later als jurist voor de gemeente Amsterdam."

"Ik dacht: dit ben ik niet. Ik was een gekooide schrijver. Na veertien jaar heb ik mijn baan opgezegd en nu heb ik de Libris. Het is de grootste literaire prijs, maar voor mij gaat het veel verder dan dat. Het is een overwinning als mens."

In de commentaren klonk één constante: een verrassende winnaar.
"Ik ben niet anders gewend dan onderschat te worden. Maar nu zal niemand mij meer onderschatten."

Een zoete wraak?
"Een zoete overwinning. Op de pestkoppen die mij schoonmaker noemden. Op iedereen die niet in mij geloofde en mij omlaag wilde duwen, in de eerste plaats de leraren. Op de lerares die mij dwong bijles Nederlands te volgen zonder de moeite te nemen om te kijken wie ik was. Ik ontdekte dat ze nog steeds lesgeeft. Ik ga haar een e-mail sturen en zeggen: kent u mij nog? Ik moest van u naar bijles Nederlands en nu heb ik de Libris Literatuur Prijs gewonnen."

Wat denkt u daarmee te bereiken?
"Ik ben gewoon benieuwd hoe zij reageert. En ik hoop dat zij leerlingen zoals ik niet meer zal onderschatten, want dat is nog steeds een groot probleem in Nederland."

Uw voorganger, Alfred Birney, had moeite de weelde van de prijs te dragen. Hij stortte in en kreeg een hartaanval.
"Hij heeft me een bericht gestuurd: geniet ervan, maar let op, plan rustdagen in. Heel aardig van hem, maar dat doe ik gelukkig al. Daarbij: ik ben jonger, dat scheelt. Ik moet wel uitkijken dat ik nog aan schrijven toekom. Al die optredens en lezingen, het is leuk en het verdient goed, maar je houdt nauwelijks tijd over."

"Voor het essay moet ik mij echt afzonderen. Voor mij deze zomer geen WK voetbal. Ik ga zitten op zolder en hoop dat het niet te warm wordt. Meters maken, de schrijftunnel in."

En de derde roman?
"Ik ben al begonnen, het contract is getekend. Het verhaal speelt zich af in San Francisco, waar ik heb gestudeerd. De persoon die ik altijd wilde zijn, werd daar geboren. Ik was plotseling niet meer de schuchtere Bijlmerjongen die zich staande moest houden op school en niet meer de zoekende student, die dacht dat hij de capaciteiten voor zijn studie miste. In San Francisco was ik ineens de cool guy uit Amsterdam, de gast die alle feestjes afliep en overal werd uitgenodigd. Een mens met levenshonger, die voor het eerst in zijn leven iets deed omdat híj het zelf wilde. In San Francisco realiseerde ik me: ik kan alles doen in mijn leven wat ik wil. Alles is mogelijk."

Murat Isik
11 september 1977, Izmir (Turkije)

1983
Komst naar de Bijlmermeer

1983-1989
Basisschool De Bijlmerhorst

1989-1995
Scholengemeenschap Reigersbos (vwo)

1995-2002
Studie rechten aan de UvA en San Francisco State University

2003-2017
Jurist voor de gemeente Amsterdam

2012
Schrijversdebuut, sinds 2017 fulltime schrijver

Isik won met Wees onzichtbaar (2017) de Libris Literatuur Prijs 2018. Het boek werd ook bekroond met de Boekhandelsprijs 2018 en werd genomineerd voor de BNG Literatuurprijs en de Halewijnprijs.

In 2012 debuteerde Isik met Verloren grond, waarmee hij de Bronzen Uil Publieksprijs won. De roman werd vertaald in het Duits, Zweeds en Turks.

Murat Isik woont in Hoofddorp met zijn vriendin Iris en is vorig jaar op zijn verjaardag vader geworden van zoon Thorgan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden