PlusInterview

Schrijver Matt Haig: ‘Sentiment is erg on-Brits, daarom ­vallen mijn boeken bij recensenten ook lang niet altijd goed’

Depressie en wanhoop, Matt Haig schreef eerder al openlijk over zijn psychische problemen. In zijn nieuwe roman Middernachtbibliotheek biedt het leven andere afslagen en uitwegen.

Hoofdpersoon Nora had olympisch zwemkampioen kunnen zijn in een 'ander leven'.  Beeld Getty Images
Hoofdpersoon Nora had olympisch zwemkampioen kunnen zijn in een 'ander leven'.Beeld Getty Images

Stel: je was wél met die jeugdliefde getrouwd. Stel: je was wél in dat bandje blijven spelen. Stel: je was gegaan voor die zwemwedstrijden. Je leven had op een oneindig aantal andere manieren kunnen verlopen al naar gelang de keuzes die je hebt gemaakt. Met dat gegeven speelt Matt Haig (45) in zijn roman The Midnight Library, die met drie maanden uitstel vanwege de coronacrisis nu alsnog in Nederlandse vertaling is verschenen. ‘The Midnight Library staat vandaag op nummer 1 in Zuid-Korea, Singapore en Ierland, staat nog steeds in de top 10 in Duitsland, Canada en Groot-Brittannië en staat nu 25 weken op de bestsellerlijst van The New York Times. Er was een tijd dat ik niemand durfde te vertellen dat ik schrijver wilde worden, dus dit voelt goed,’ meldt Haig begin deze week op Twitter.

De dagen voor het interview, dat eind maart plaatshad, was bij hem juist de spanning weer opgelaaid – hij had niet goed genoeg voor zichzelf gezorgd had het moeilijk gevonden het leven in lockdown in balans te houden, miste de ‘beloningen’ die hij zichzelf normaal gesproken gunt na het voltooien van een boek, vakantie, eten in een fancy restaurant. Maar na een dag yoga heeft hij zich herpakt, vertelt hij vanuit zijn woonkamer in Brighton. En, wat hij dan weer niet mist: drukke treinen, de reguliere promotieactiviteiten die met zo’n nieuw boek gepaard gaan, de boekentournees waarbij zijn sociale vaardigheden op de proef worden gesteld.

Haig schreef al eerder openlijk over zijn psychische problemen, onder meer in Redenen om te blijven leven. Vorig jaar verscheen in Engeland ook The Comfort Book, waarmee hij troost en hoop wil bieden in ‘the messy miracle of being alive.’ “Eigenlijk geschreven als zelfhulpboek voor mezelf. Ik heb de afgelopen jaren geleerd waar ik troost uit kan putten, maar ik kom uit donkerder plaatsen van depressie en wanhoop.”

Nieuwe mogelijkheden

Ook Middernachtsbibliotheek zou je kunnen zien als een zelfhulpboek, erkent Haig. Een ‘zelfhulpboek in vermomming’, zoals het in de Britse pers wel is genoemd. In de roman komt zijn hoofdpersoon Nora, afgestudeerd filosoof, pianodocent, ooit landskampioen op de schoolslag, in zo’n neerwaartse spiraal terecht dat ze besluit zelfmoord te plegen – een daad die al in de eerste zin wordt aangekondigd. Nora is, zo heeft ze bedacht, overbodig geworden in het universum.

“Een heel grauw uitgangspunt voor een boek. Misschien dat sommige mensen het dan ­meteen al willen neerleggen. Maar dan wil ik roepen: leest door tot minstens bladzijde 26. Ik begin in mijn boek met de grimmige werkelijkheid, ik begin altijd met het probleem. Maar dan buig ik dat om en ontstaan er nieuwe mogelijkheden.”

Nora belandt, in het schemergebied tussen leven en dood, in een geheimzinnige bibliotheek, gevuld met groene boeken. Elk boek bevat een andere afslag die ze in haar leven had kunnen nemen. Afhankelijk van welk boek ze kiest, mag ze haar leven voortzetten met een nieuwe invulling. Maar ze mag, als de keuze tegenvalt, ook weer uit dat leven stappen en een volgende afslag proberen.

Schrijver Matt Haig: 'We denken allemaal dat het gras elders groener is. Maar ook minder groots en meeslepende levens kunnen zeer de moeite waard zijn. ' Beeld Getty Images
Schrijver Matt Haig: 'We denken allemaal dat het gras elders groener is. Maar ook minder groots en meeslepende levens kunnen zeer de moeite waard zijn. 'Beeld Getty Images

Spitsbergen

Ooit heeft ze, twee dagen voor de bruiloft, haar huwelijk met Dan afgebroken, met wie ze op het platteland een pub zou beginnen. Ze was lid van een band met haar broer Joe en schreef nummers met hitpotentie. Ze wilde gletsjer­onderzoeker worden. Ze had de potentie om uit te groeien tot olympisch kampioen zwemmen.

Haig begint zijn boek met een citaat van Sylvia Plath: ‘Ik kan onmogelijk alle mensen zijn die ik zou willen zijn en alle levens leiden die ik zou willen leiden. Ik kan onmogelijk alles aanleren wat ik zou willen kunnen. En waarom ik dat allemaal wil? Ik wil in mijn leven alle mogelijke tinten, klanken en variaties aan den lijve voelen en beleven.’

Haig laat Nora, onder auspiciën van mevrouw Elm, de bibliothecaresse van de Hazelfine-schoolbibiotheek in het dorpje Bedford, die vroeger haar toevlucht was en nu verschijnt in de Middernachtbibliotheek, een aantal van die levens uitproberen.

Dus ja, ze wordt olympisch zwemkampioen. En ze stijgt tot grote hoogten met haar band The Labyrinths en toert door Brazilië. Ze belandt als poolonderzoeker op Svalbard (Spitsbergen) en overleeft een ontmoeting met een ijsbeer. Maar die alternatieve levens hebben ook schaduw­zijden.

Je dromen achterna

Het zijn inkijkjes in hoe die levens hadden kunnen zijn; Nora belandt onbevangen en onvoorbereid in nieuwe situaties en moet zich daaraan aanpassen met de kennis die ze in eerdere ­levens heeft opgedaan – en met de verrassende wendingen daarin en de consequenties daar weer van. Rode draad in al die levens zijn de lessen van Nora’s favoriete filosoof, de Amerikaan Henry David Thoreau; ga vol vertrouwen je ­dromen achterna. Leef het leven dat je je hebt voorgenomen.

En zo creëert Haig een raamvertelling waarin alles mogelijk is. “Ik heb een soort aandachts­tekortstoornis. Ik ben ook een slechte lezer, ik heb vaak zeven boeken tegelijk naast mijn bed liggen die ik willekeurig opensla. Ik hou daarom ook van boeken waarin je kunt switchen tussen verschillende werelden. En naast de meer normale levens, zoals dat wanneer Nora met haar man Dan The Three Horseshoes runt, heb ik ook gekozen voor extremen. Nora de rockster. Nora de gletsjeronderzoeker. Nora de olympisch kampioen. Literatuur gaat over verbeeldingskracht. Waarom zou ze niet in de poolcirkel ­terecht hebben kunnen komen?”

De Middernachtbibliotheek bevat ook Het Boek vol Spijt – dat met elke terugkeer van Nora uit een leven dunner wordt. “Iedereen staat in zijn leven voor dezelfde uitdagingen, iedereen moet keuzes maken en heeft van sommige dingen spijt; we denken allemaal dat het gras elders groener is. Maar ook minder groots en meeslepende levens kunnen zeer de moeite waard zijn. Wat ik eigenlijk wil laten zien is dit: je hébt geen Middernachtbibliotheek nodig. Je moet het doen met de keuzes die je in het echte leven maakt. Met de keuzes die je maakt, stap je iedere dag een ander universum binnen. Dat is de mentale slag die je moet maken.”

Levensangst

Nora staat dicht bij Haig zelf – sterker nog; in de eerste versie van de roman was ze een man. “Maar daarmee werd het te autobiografisch en liep ik vast. Toen ik de hoofdpersoon in een vrouw veranderde vlotte het schrijven – en werd het paradoxaal genoeg ook makkelijker om juist al die autobiografische elementen van existentiële twijfel en levensangst te verwerken. Op de een of andere manier zit in Nora meer van ­mezelf dan in de hoofdpersoon toen die nog een man was; ik durfde meer. Ze was als een ­masker.”

Middernachtbibliotheek is ook geënt op zijn eigen jeugd in het kleine plaatsje Newark in ­Nottinghamshire. “Er was daar niks, geen boekhandel, geen bioscoop. Je had er alleen een ­bibliotheek en een videotheek. Dus boeken en films waren mijn enige manier om te ontsnappen. En ontsnappen, dat was wat ik wilde. ­Misschien niet eens zozeer uit Newark zelf, maar uit mijn hoofd. Mijn jongere zelf leidde in verre werelden meeslepende levens. Achteraf is dat natuurlijk voor mij een schat aan inspiratie.”

Hij schreef het boek voor de coronapandemie, maar al in 2019 had hij het gevoel vast te zitten. “De milieuproblematiek, de brexit, het voelde of ik me in een doodlopende straat bevond en ik zag weinig positiefs. Ik had al langer het idee om te schrijven over parallelle levens, maar ik had het haakje nog niet gevonden. En toen kwam dat beeld van die bibliotheek. Carlos Ruiz Zafón heeft ‘het kerkhof der vergeten boeken’, Jorge Luis Borges de oneindige ‘bibliotheek van ­Babel’. Het is zo’n goede metafoor, een voor­portaal naar andere levens en andere werelden.”

Sentimenteel

‘Je hoeft maar één iemand te zijn. Je hoeft maar één bestaan te voelen,’ schrijft Nora op haar ­sociale media. “Ja, ik ben ongelooflijk en on­beschroomd sentimenteel. Na alle duisternis en depressie wil ik optimisme en sentiment ­omarmen. Juist het cynisme en het pessimisme in mijn vroegere leven waren vals en ook ontzettend nutteloos.”

“Sentiment is heel erg on-Brits, en daarom ­vallen mijn boeken bij de recensenten ook lang niet altijd goed, die vinden me veel te commercieel. Maar ik geloof hier echt in, en ik hoop ook dat ik er mensen mee kan helpen, ook al is het fictie. Toen ik jonger was en meer pretenties had, schreef ik veel meer voor de goedkeuring van anderen. Maar nu is het tijd voor mezelf en mijn geestelijke gezondheid. Ik doe niet meer aan abstract en intellectualistisch. Ik ben een sentimentele oude gek; ik ben Elton John, niet Tsjaikovski. Soms wil je gewoon een boek als een knuffel.”

Matt Haig

Matt Haig (1975) schrijft romans, kinderboeken, non-fictie en ­filmscenario’s. In 2015 verscheen bij Lebowski het autobiografische Redenen om te blijven leven, waarin Haig ­openhartig spreekt over zijn depressie. Haigs werk wordt gepubliceerd in meer dan dertig landen en hij heeft wereldwijd ruim 3 miljoen boeken verkocht.

Middernachtbibliotheek

Matt Haig
Vertaald door ­Monique ter Berg
Lebowski Publishers
€22,99, 320 blz.

Middernachtbibliotheek Beeld -
MiddernachtbibliotheekBeeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden