PlusBoekrecensie

Schrijver Jon Fosse doet niet aan punten (en ook niet aan een plot)

Als hij maar niet doodging. Als hij het einde maar zou halen. Dat zei Jon Fosse (61) in een Noors tijdschrift over zijn Septologie. Dus schreef hij door en door en door.

Jon Fosse. Beeld Tom A. Kolstad
Jon Fosse.Beeld Tom A. Kolstad

Bijna in trance. Niet dat hij bang hoefde te zijn vergeten te worden als hij het einde niet zou halen, want Jon Fosse was in Noorwegen al een wereldberoemde toneelschrijver, dichter, essayist en romancier die alle belangrijke prijzen had gekregen. Die bovendien gebruik mocht maken van een schrijfhuis op het terrein van het koninklijk paleis in Oslo. Dan ben je iemand in Noorwegen.

En toen was Septologie af. Zijn magnum opus, de uit zeven delen bestaande roman die zo’n 1200 bladzijden telt. De zeven delen verschijnen in drie banden. De andere naam (Septologie I-II) kwam vorig jaar uit, en onlangs verscheen Ik is een ander (Septologie III-V).

Hond

Septologie gaat over Asle. Een schilder die zijn vrouw Ales heeft verloren. Hij is katholiek geworden, en drinkt al jaren niet meer. Hij woont in een dorp, en gaat bij zijn galerie in de stad schilderijen afleveren. Dat is zo ongeveer de plot. In beide delen. Met lange terugblikken op het verleden, die hard doorklinken in het heden. Er is ook nog een hond, zoals er in veel hedendaagse literatuur honden voorkomen.

In dit tweede deel komen we veel over de jonge jaren van Asle weten, zijn ontwikkeling als schilder en de ontmoeting met, en de verliefdheid op Ales, en zijn relatie met God. Ook dit klinkt als eenvoudige kost, maar je moet wel een beetje moeite doen voor het proza van Jon Fosse. Want in interviews heeft hij te kennen gegeven dat je zijn boeken niet hoeft te lezen voor de plot.

Fijnproevers

Het is een vervelende zin, je moet er moeite voor doen, want het impliceert dat we hier met hogere literatuur van doen hebben. Moeilijke literatuur. Literatuur voor de fijnproevers.

Vergeet die zin.

Ga gewoon lezen. De taal is niet het probleem, want Fosse schrijft vrij direct en zijn zinnen zijn niet moeilijk te begrijpen. Maar daar zit tegelijkertijd wel de angel. Want de zinnen van Fosse kennen geen einde. Fosse heeft de punt in de ban gedaan.

De komma, het woord ‘en’, de frase ‘denk ik’, en het vraagteken zijn de voornaamste verbindingen die de taal ritmisch voortstuwen. Die het verhaal voortstuwen, wilde ik schrijven, maar er is niet echt sprake van een verhaal. Het is een woordenstroom waarin veel wordt herhaald, een verhaal dat, over zichzelf heen rollend, maar moeizaam vordert.

Daar komt bij dat Fosse met de tijd speelt, en heden en verleden vaak en makkelijk afwisselt, soms binnen een zin. ‘(…) al zou ze hem vermoorden, zegt hij en dan ziet hij Moeder de trap op gaan en ik lig daar in bed en hoor ik nu het lawaai van een motor en een schrapend geluid?’ Hij ziet zijn moeder (toen) en hoort iets buiten (nu). En dat alles in de tegenwoordige tijd.

Slow prose

En dan is er nog iets. Het ik-personage heet dus Asle. Hij is een schilder. Maar er is in Septologie sprake van nog een Asle. Ook een schilder. Maar hij is twee keer gescheiden, ziet zijn kinderen nauwelijks, en is een alcoholist. Dubbelgangers. Die twee levens kruisen elkaar, want Asle de sobere is in het verhaal ook op weg naar het ziekenhuis, waar Asle de dronkenlap ligt.

Ja, daar moet je een beetje moeite voor doen, om dat voor je te zien. Maar Fosse weet dat op een verbluffend goede manier voor elkaar te krijgen. Al laat hij het aan de lezer om daar betekenis aan te geven. Wel bij de les blijven, een paginaatje overslaan is er niet bij. Dit is slow prose (Fosses eigen woorden).

Over kruisen gesproken. Elk van de vijf delen begint met ongeveer dezelfde (deel)zin: ‘En ik zie mezelf kijken naar het schilderij met de twee strepen, één lila en één bruin, die elkaar in het midden kruisen’. Het hoeft ook geen betoog dat die twee kleuren meerdere keren in de roman voorkomen. En dat schilderij is een schilderij dat Asle graag wil behouden, een schilderij waarvan hij wil dat het niet afkomt, omdat het een afsluiting zal zijn van iets.

Knausgård

De bekering tot het katholicisme, alcoholisme, schilderen, liefde, dood, en het verstrijken van de tijd, over wat een leven eigenlijk is, en was (die film vlak voor je dood). Dat zijn de thema’s in Septologie. Het draait om het mysterie van het leven (ook Fosses woorden). Dat is natuurlijk een dooddoener, want draait niet elk literair werk om het mysterie van het leven? Of de ontdekking daarvan?

Zoals bijvoorbeeld de zesdelige wereldwijd bejubelde autobiografische romancyclus Mijn strijd van zijn jongere landgenoot Karl Ove Knausgård (52). Van Fosses leerling, want in deel vijf van Mijn strijd komen de twee samen. Fosse is dan leraar aan de school in Bergen waar Knausgård wil leren schrijven. Gevalletje de leerling die de meester overtroeft…

Bijna bedwelmend

Is Septologie een antwoord op die cyclus? ­Fosse heeft gezegd dat hij Knausgård zijn ­succes gunt, en dat ze totaal verschillende schrijvers zijn. Ondertussen is ook Septologie aan een verovering van de literaire wereld bezig, dus dat kan Fosse makkelijk zeggen. Maar hij heeft wel gelijk als hij het heeft over de verschillen in schrijfstijl. Waar Knausgård hyperrealistisch schrijft, en vooral beschrijft, en maar doordendert, maakt Fosse er een innerlijke strijd van. Hem gaat het veel meer om de vorm, de literaire vorm. Met dat repeti­tieve, de in elkaar draaiende gedachten die ­telkens weer bij dezelfde gebeurtenissen uitkomen. Bijna bedwelmend. Ja, je moet er wat voor doen, voor het proza van Jon Fosse, maar dan word je wel meegezogen in een bijzonder avontuur. Lees door zoals Fosse doorschreef. En probeer niet al te erg te verlangen naar een punt.

Jon Fosse, Ik is een ander (Septologie III-V), vertaald door Marianne Molenaar, Uitgeverij Oevers, €24,50, 296 blz. Beeld
Jon Fosse, Ik is een ander (Septologie III-V), vertaald door Marianne Molenaar, Uitgeverij Oevers, €24,50, 296 blz.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden