PlusBoekrecensie

Schrijver Bert Schierbeek was meer dan een Vijftiger

Bert Schierbeek Beeld ANP
Bert SchierbeekBeeld ANP

Onbaatzuchtig, dat woord blijft hangen na het lezen van de biografie die Graa Boomsma van Bert Schierbeek publiceerde. Schierbeek (1918-1996) was een dienstbaar lid van Cobra en de experimentele dichtersgroep de Vijftigers maar hij draaide al langer mee. Voordat hij zijn experimentele roman Het boek ik publiceerde, had hij traditionele romans uitgebracht.

Schierbeek kwam in de literatuur doordat hij tijdens de oorlog in Amsterdam in het verzet de illegale De Bezige Bij leerde kennen. Hij was dertig jaar lang bestuurslid en scout van deze uitgeverij, waarvan zijn vriend Geert Lubberhuizen de directeur was.

Boomsma heeft een goede neus voor mooie citaten. Uit de notulen van een bestuursvergadering van de Bezige Bij in 1953: ‘Schierbeek deelt mee voor zijn veertigste te zullen sterven.’

Dat hij zich geen lang leven toedichtte was wel te begrijpen. Hij had misschien te veel meegemaakt. In tien jaar tijd was hij als verzetsman getrouwd met de pottenbakster Frieda Koch en publiceerde hij de bestseller Terreur tegen terreur waarin hij zijn overleden verzetsvrienden beschreef. Vervolgens weigerde De Bij vier door Schierbeek ingestuurde manuscripten voor romans.

Toen bleek hoe onbaatzuchtige Schierbeek was: hij bleef desondanks als scout voor De Bezige Bij actief en hielp zijn vrienden aan boekcontracten. Ook Lucebert. Deze getalenteerde dichter-schilder zwierf zo’n beetje van adres naar adres. Op een avond belde hij bij Schierbeek aan en vroeg of hij mocht blijven slapen. Dat mocht. Het werd een ingewikkelde logeerpartij. Frieda werd verliefd op Lucebert, er ontstond een driehoeksverhouding. Schierbeek zette zijn rivaal een paar keer het huis uit, maar Frieda liet haar minnaar vervolgens gewoon weer binnen.

Lucebert

Schierbeek had de jaren vlak na de oorlog ruim geleefd van een erfenis van zijn grootouders. Terreur tegen terreur was dan wel een bestseller geweest en zijn bestuurswerk voor De Bezige Bij was ook niet onbezoldigd, maar de huur van de deftige etages op de Van Eeghenlaan, de verbouwing en de inrichting van de pottenbakkerij van Fried was allemaal uit die erfenis betaald. Uiteindelijk verliet Schierbeek huis en haard en Koch ging met de twee kinderen verder met Lucebert. Nog geen jaar later was die relatie weer over.

Deze ervaringen werden verwerkt in literaire teksten over en weer, die gepubliceerd werden in het roemruchte tijdschrift Braak, waar zij beiden redacteur van waren. Schierbeek bleef Lucebert verdedigen, niet alleen als auteur bij De Bezige Bij. Boomsma weet aannemelijk te maken dat Schierbeek al op de hoogte was van Luceberts sympathie voor het nazisme tijdens de bezetting, lang voordat Wim Hazeu dat onthulde in zijn biografie van Lucebert in 2018. Nooit heeft Schierbeek iemand over het oorlogsverleden van Lucebert verteld.

Naast de schrijverij moest ook ander werk geld in het laatje brengen. Schierbeek werd vanaf 1957 voor een dag per week redacteur van het personeelsblad De Kop van grafisch bedrijf Proost en Brandt. Met dit baantje kon hij ook Margreet van Zutphen, de vrouw met wie hij in 1957 trouwde, onderhouden. De stewardess werd, zoals in die tijd gebruikelijk was, na de huwelijksdag onmiddellijk ontslagen door KLM. Begin jaren zestig kwam de rest van de erfenis van zijn oma en daarvan werd een huisje op het Spaanse eiland Formentera gebouwd.

Furore

Anders dan andere Vijftigers, die ook na de jaren vijftig furore maakten met andersoortig werk, zoals Lucebert, Campert, Vinkenoog en Kouwenaar, bleef Schierbeek altijd met die periode geassocieerd worden, en dan met name met Het boek ik.

Uit Boomsma’s biografie leren we dat hij nog zoveel meer was dan een Vijftiger. Zo was hij bijvoorbeeld een groot kenner en liefhebber van Spanje, net als Lucebert trouwens, en schreef hij twee boeken over het land. Ook wist hij veel van het zenboeddhisme en leefde daarnaar. Ook zijn schrijfhouding was zen, zoals blijkt uit De tuinen van Zen en Een broek voor een oktopus. Critici zagen er niets in.

Jan Wolkers heeft Schierbeek goed getypeerd: ‘Een man die was wat hij was. Bij wie wezen en verschijning boom en bast waren. Alles kon door rust en wijsheid opgelost worden.’ Nou ja, bijna alles. De dood van Schierbeeks vrouw Margreet in 1970 als gevolg van een verkeersongeluk gaf een dramatische wending aan zijn leven. Hij werd opgevangen door de bevriende bovenbuurvrouw Thea Tullekens. In 1975 trouwden de twee, alhoewel het van zijn kant een verstandshuwelijk was.

Vilein

Boomsma schrijft consequent over ‘Bert’ in plaats van over ‘Schierbeek’, dan verwacht je vanaf de eerste bladzijde dat het geen kritische biografie zal worden. Gelukkig valt dat mee. Boomsma schrijft vilein dat Schierbeek Ik Jan Cremer op basis van twee voorpublicaties ‘niks’ vond, maar toen het boek uitkwam en een bestseller werd zei ‘dat wanneer hij dat boek als redacteur had gelezen, hij onmiddellijk had geadviseerd tot uitgave, maar er nog wel eerst iets aan zou doen.’

Ook is de biograaf kritisch over een interview van Schierbeek met de bekende schilder Willem de Kooning: ‘Het is vooral interessant omdat Bert uitspraken van de van oorsprong abstract expressionistische schilder De Kooning in zijn verhaal verwerkte die naar Berts eigen positie en werk verwezen.’ Met andere woorden: Schierbeek kletste uit zijn nek, want natuurlijk kende De Kooning zijn werk niet.

Boomsma schetst het beeld van een ontzettend aardige en loyale man, maar als het over zijn werk gaat, krijg je niet de indruk dat Schierbeek ten onrechte alleen bekend is gebleven als Vijftiger.

Zijn as werd door Thea naar Formentera gebracht en in de Middellandse Zee uitgestrooid.

null Beeld -
Beeld -

Non-fictie

Graa Boomsma
Niemand is waterdicht, De biografie van Bert Schierbeek
De Bezige Bij, €39,99
672 blz.

In de veertiende aflevering van Letteren Live, de literaire talkshow van Het Parool, SPui 25 en het Nederlands Letterenfonds interviewt Koen Hilberdink biograaf Graa Boomsma over de vele levens van Bert Schierbeek.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden