PlusInterview

Schrijver Alex Schulman: ‘Ons grootste verlies was de liefde van onze moeder’

Na vier non-fictieboeken over zijn disfunctionele familie is de Bekende Zweed Alex Schulman nu internationaal doorgebroken met zijn roman De overlevenden, over de band tussen drie broers.

Drie broers keren terug naar het afgelegen zomerhuis van hun jeugd om de as van hun moeder uit te strooien.  Beeld Getty Images/iStockphoto
Drie broers keren terug naar het afgelegen zomerhuis van hun jeugd om de as van hun moeder uit te strooien.Beeld Getty Images/iStockphoto

Hij draait zijn laptop rond om het restaurant te laten zien. Dáár, die tafel was het, waar hij twee jaar geleden met zijn broers zat te eten. Deden ze bijna nooit meer. Hij vroeg een van zijn broers hoe het ging met zijn vriendin – ze bleken al meer dan zes maanden uit elkaar te zijn. Hoe kan het, vroeg hij zich af, dat ze zo van elkaar vervreemd waren dat hij dit niet eens wist? Terwijl ze als jongens zo’n drie-eenheid waren geweest? Wanneer waren ze vreemden voor elkaar geworden?

Er wordt verbouwd bij Alex Schulman thuis, daarom is hij uitgeweken naar Sturehof, het ­visrestaurant in Stockholm dat hij als zijn vaste stek beschouwt. Deze ochtend had de agenda op zijn telefoon hem met een ping laten weten dat hij eigenlijk naar Amsterdam had zullen vliegen voor de promotie van zijn roman De overlevenden, waarin hij teruggaat naar zijn jeugdjaren. Hij heeft een zwaar jaar achter de rug, vertelt hij, de coronacrisis deprimeerde hem en hij had moeite om het werk aan zijn volgende roman voort te zetten. “Het was vreselijk, vreselijk. Ik was zo terneergeslagen. En toen kwam nog die donkere winter met maar een paar uur daglicht. Maar nu lengen de dagen en ik voel me lichter en lichter.”

In De overlevenden gaan drie broers terug naar het zomerhuis waar ze in hun jeugd vakantie vierden. Hun moeder is overleden, en de avond voordat haar urn zal worden bijgezet, vinden ze in haar appartement een brief waarin ze aangeeft dat ze niet bij hun vader wil worden geplaatst, maar wil dat haar as wordt uitgestrooid bij dat zomerhuis.

De roman speelt zich af in een dag, terug­tellend vanaf 23.59 uur, als de politie bij het zomerhuis drie huilende, gehavende mannen en een urn aantreft. Vanuit het perspectief van Benjamin wordt het verloop van die dag en het verhaal van hun disfunctionele jeugd gereconstrueerd – waarin ze eerst een bondgenootschap vormen tegen de verwaarlozing door hun ouders, maar later een kloof wordt geslagen door de verschillende manier waarop ze met hun verleden omgaan.

Schulman schreef eerder vier in Zweden zeer succesvolle non-fictieboeken over zijn familie – waaronder een boek over zijn relatie met zijn aan drank verslaafde moeder. Brisant leesvoer voor de Zweden, waar hij een bekende mediapersoonlijkheid is. Maar dit is zijn eerste roman, waarvoor de vertaalrechten wereldwijd zijn verkocht en die gelezen gaat worden in landen waar mensen hem nog helemaal niet kennen. “Een grote test,” zegt Schulman, nu kan hij pas echt zien of zijn kwaliteiten als schrijver losstaan van zijn Scandinavische roem.

Maar ondanks de gekozen romanvorm is De overlevenden ook weer uiterst persoonlijk. “Dit boek staat heel dicht bij mijn jeugd en mijn leven en sommige dingen in het boek zijn ook een-op-een zo gebeurd. Dat briefje van mijn moeder, dat is een van de vreemdste dingen die in mijn leven zijn gebeurd. Dat we met z’n drieën op haar bed die brief zaten te lezen, als een stem van gene zijde. En toen ik daar na al die jaren terugkwam in dat zomerhuis en er niets veranderd leek, was het of al die jongere versies van mijzelf terugkwamen en mijn plek innamen. Ik zag mezelf naar het meer rennen, ik zag mezelf vissen. Het was alsof mijn leven van nu onbetekenend werd. Denk aan een boom met al die jaarringen binnenin. De bast, de buitenkant, is niets vergeleken bij al die ringen. Die ervaring legde bloot dat al die vroegere versies van mij zich nog binnenin mij bevonden.”

Waarom moest dit dan toch een roman worden?

“In de eerdere boeken kon ik, uit respect voor mijn vader en moeder en familie, niet álles doen wat ik wilde. Ik wilde vrijer zijn in mijn schrijven, ik wilde echte dingen gebruiken – het verhaal van de ouders en de broer – maar er ook een plot bij verzinnen, ik kon dingen laten gebeuren die gelukkig in het echt niet zijn gebeurd. Zoals de ontknoping van het verhaal van Benjamin.” Lacht. ”Waarover we hier ­verder niets zullen zeggen.”

De drie broers, 7, 9 en 13 – u was de middelste – worden door hun vader gedwongen tot een zwemwedstrijd; een veel te grote afstand over het meer. Ze verdrinken bijna, maar als ze toch aan wal komen, zijn hun ouders al naar binnen gegaan. Het is een schrijnend verhaal over verwaarlozing, zowel affectief als fysiek.

“Die fysieke verwaarlozing, weet je dat ik me daar eigenlijk pas sinds kort bewust van ben geworden? We vervuilden door de jaren heen steeds meer, onze moeder zei nooit meer dat we moesten douchen, de bedden werden niet meer verschoond, de was werd niet gedaan. Ik weet nog dat ik mijn jongere broer zag bibberen in een veel te dun jasje, zonder muts en sjaal en wanten en dat ik daar boos om was. Dat ze geen warmere kleren voor hem hadden gekocht. Maar nu besef ik: ik had het zelf ook zo koud, ik had die kleren ook niet. Om naar die herinneringen af te dalen, dat vond ik eigenlijk nog het moeilijkst.”

Uw ouders waren vooral bezig met zichzelf. Ze waren bekend van televisie, van de buitenkant was er dat succesplaatje.

“Dat is wat de mensen zagen, ja. Maar alles werd overheerst door het drinken van mijn moeder. Dat was het grootste geheim van ons gezin. Voor ons kinderen was duidelijk dat dat onze enige taak was: zorgen dat niemand dat te weten kwam. Ons grootste verlies was het verlies van haar liefde. En de strijd van ons als broers om die paar kruimels ouderlijke liefde die er waren.”

“Ik heb een herinnering die me zo verdrietig maakt. Wij waren al in het zomerhuis, mijn moeder was nog in Stockholm en zou ons na­reizen. Het was heet en ik trok mijn shirt uit in de volle zon. Ik wilde heel erg verbranden, omdat ik hoopte dat ze me dan zou insmeren zoals ze dat had gedaan toen ik nog heel erg klein was. Ik voel nóg die pijn. Zo veel pijn om alleen maar even aangeraakt te worden. Maar ze deed het niet.”

Heeft het schrijven van deze roman u geholpen met het verwerken van die herinneringen?

“Het heeft me geholpen sommige dingen te begrijpen. Ook omdat het boek me weer in contact heeft gebracht met mijn broers. Mijn boek was voor hen een confrontatie, ik had niet de moed dat persoonlijk te doen.”

“Van mijn oudste broer heb ik altijd gedacht dat hij me in de steek heeft gelaten. Hij vertrok naar zijn vervolgopleiding zonder mij gedag te zeggen; en altijd als er iets loos was onttrok hij zich aan het gedoe door naar zijn kamer te gaan en de deur dicht te trekken, of door zijn walkman op te zetten. Hij was mijn grote broer, ik vond dat hij me had moeten beschermen – dat was voor mij eigenlijk nog wel het grootste ­verraad.”

“Maar toen hij mijn boek had gelezen wilde hij me ontmoeten en vertelde hij me zíjn kant van het verhaal. Dat was heel erg emotioneel, we hebben gepraat over dingen waarover we nooit ­eerder met elkaar konden praten.”

Hij was het studietalent, hadden uw ouders bedacht. De schoolopleiding van de jongere broers boeide ze niet meer.

“Het is zo gevaarlijk als ouders het leven voor hun kinderen proberen in te vullen. Hij was de slimmerik, daar waren ze trots op. Ik kon goed hardlopen, dus had mijn vader bedacht dat ik de sportieveling was. ‘Jij gaat ooit meedoen aan de Olympische Spelen,’ zei mijn vader altijd. Maar ik wilde helemaal niet meedoen aan de Olympische Spelen, ik wilde leren.”

Nog even terug naar die zwemwedstrijd: de competitie tussen de drie broers werd ook bewust aangewakkerd.

“Ja. De vader zegt: ‘Laat me zien wie het snelste is’, maar hij bedoelt: laat me zien van wie ik het meest zal houden. Zo voelden we dat. Afschuwelijk.”

Is het pijnlijk er nu weer over te praten.

“Ja. Maar ik heb het boek geschreven, dus kan het niet anders dan dat ik erover moet praten. Ik ben geobsedeerd door mijn jeugd, ik ben negen jaar in therapie geweest. Maar dat persoonlijke verhaal is groter dan ikzelf. Ik ben niet de enige jongen die opgroeit met een alcoholistische moeder in een disfunctioneel gezin. Het is meer dan voer voor de roddelbladen, zoals hier in Zweden, waar ik een publieke figuur ben. Het gaat ook over de liefde van een kind voor zijn ouders, dat is het droevige en mooie van het verhaal.”

“Mijn liefde voor mijn moeder is nog steeds een explosie, ook al heeft ze me zo slecht behandeld. Ik kan nooit vergeten dat ze ooit van me heeft gehouden. Dat deel van mijn jeugd, die moeder, daar wilde ik naar terug. Toen ik zes, zeven was, besefte ik dat ze aan het veranderen was, voelde ik dat ze niet meer zo gek op me was als eerst. Waardoor ik als jongetje het gevoel kreeg dat ik beter mijn best moest doen.”

“Ik heb een herinnering aan dat we in Spanje waren, ik was vier. Het stormde ontzettend hard. Mijn moeder trok me op schoot op de bank en hield haar handen voor mijn oren zodat ik het geloei van de wind niet hoefde te horen. Het is niets. En het is alles. De strijd van mijn leven is altijd geweest dat ik díe moeder terug wilde.”

En uw vader?

“Die bedoelde het au fond wel goed. Hij bracht in mijn jeugd ook het licht en de zuurstof, hij was speels en een grapjas en in voor avontuur. Maar hij was 33 jaar ouder dan mijn moeder, hij was 57 toen ik werd geboren. Dus ik heb altijd een oude vader gehad. En ik moest al snel voor hem zorgen, omdat mijn moeder dat niet deed. Ik was vanaf mijn tiende meer een vader voor hém. De goede tijd met mijn vader duurde maar een paar jaar.”

U werkt aan een nieuwe roman – heeft u nu uw echte stem als schrijver gevonden?

“Ja, dit is wat ik wil – ik wil meer schrijver worden en minder een Bekende Zweed. Ik heb een enorme behoefte om gezien te worden, geliefd te zijn – je hoeft geen psycholoog te zijn om dat te duiden. Daarom ben ik zo in de media naar voren getreden. Als ik dan geen liefde kon krijgen, dan maar aandacht. Het is ook zo makkelijk; even iets grappigs op Instagram zetten, op Twitter en hop: daar komt de aandacht. Instant bevrediging.”

“Maar het wordt nu minder. En aan dit boek heb ik twee jaar in stilte gewerkt. Dat het dan gezien wordt, gelezen, dat raakt me tot in het diepste van mijn ziel.”

Alex Schulman

Alex Schulman (1976) is journalist, schrijver en een Zweedse mediapersoonlijkheid. Hij is een van de drie zoons van televisieproducent en journalist Allan Schulman en tv-­presentatrice Lisette Schulman. Zijn grootvader is de schrijver Sven Stolpe. Sinds 2012 maakt hij met zijn vriend Sigge Eklund de Alex & Sigge podcast, de populairste podcast van Zweden.

Fictie

Alex Schulman
De overlevenden
Vertaald door Angélique de Kroon, De Bezige Bij, €21,99, 240 blz.

Alex Schulman, De overlevenden. Beeld
Alex Schulman, De overlevenden.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden