PlusInterview

Schrijver Abraham Yehoshua: ‘Wij zijn veel te veel bezig met de Holocaust’

De laatste roman van de grote Israëlische schrijver Abraham Yehoshua gaat over een dementerende ingenieur in een harmonisch huwelijk en roept op niet vast te blijven zitten in het verleden.

null Beeld Getty Images/iStockphoto
Beeld Getty Images/iStockphoto

Een afspraak maken met Abraham Yehoshua heeft wat voeten in aarde. Ja, zegt hij maandag aan de telefoon, vrijdag kan hij, maar dan eind van de middag. “En bel me eerst ’s ochtends nog eens, om te checken of ik nog leef.” Als ik hem die vrijdagochtend bel, reageert hij ­korzelig. “Ja, ja, we hadden toch om vijf uur afgesproken?” Even voor vijf uur een mail: “Bel me.” Ik bel. Het interview kan niet doorgaan; ­Yehoshua voelt zich niet goed genoeg. “Maar morgenochtend om 10 uur ben ik er, via Zoom.”

En dan is hij er, via Zoom vanuit Tel Aviv, de last man standing van een generatie grote Israëlische schrijvers onder wie zijn twee jaar geleden overleden vriend Amos Oz. Opvallend monter en strijdvaardig voor een 84-jarige man die opnieuw met zware chemotherapie de strijd aanbindt tegen de kanker waarvan hij had gedacht dat hij er vanaf was. Niettemin is hij klaar om te gaan, zegt hij. Zoveel vrienden zijn hem voorgegaan, zijn vrouw Rivka. “Bang voor de dood ben ik niet.”

Eerst wil hij weten hoe het er in Nederland voorstaat met Covid-19; hij moppert op de ­extreem-religieuze groeperingen in Israël die alle verordeningen schenden en toch massaal bijeenkomen, zowel ultraorthodoxe Joden als Arabieren. Hijzelf leeft hoog verschanst op de 31ste verdieping van zijn flat in Tel Aviv – een stad waaraan hij een hekel heeft, maar waarvoor hij en zijn vrouw na 43 jaar in havenstad Haifa kozen omdat ze zich daar verzekerd wisten van de zorg van hun dochter en twee zoons. “Ik bof dat mijn kinderen nog in Israël wonen – zoveel Israëlische jongeren vliegen uit, de wereld in, naar Berlijn, Amsterdam. But they love me enough not to leave me.”

Gepensioneerde ingenieur

Hij heeft in Israël onlangs een ‘lieve’ novelle gepubliceerd over een twaalfjarig meisje en een 83-jarige schrijver. “Goed ontvangen, ik hoop dat die ooit ook in Nederland verschijnt.” Maar we kunnen er, zegt Yehoshua, wel vanuit gaan dat zijn nu in Nederlandse vertaling verschenen roman De tunnel ook zijn laatste is; een boek waarin hij zijn visie op de Joodse nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever uiteenzet in het verhaal over de gepensioneerde ingenieur Zvi Luria, die zijn leven lang wegen en tunnels heeft aangelegd. In het stadium van beginnende dementie raakt hij betrokken bij de aanleg van een weg in de Negevwoestijn; een geheim militair project waarbij hij stuit op een groepje ‘vzi’s’ – verblijfhouders zonder identiteitbewijs, ofwel illegale Palestijnen.

“Kijk naar de kaart van Israël: Joodse nederzettingen liggen verspreid over de hele Westelijke Jordaanoever. Het is onmogelijk om die nog weer allemaal te evacueren – dus een Palestijnse staat naast een Israëlische staat is niet haalbaar meer. Het is te laat. Vanaf 1967, na de Zesdaagse Oorlog, heb ik gezegd dat we het Palestijnse volk moesten erkennen en een staat moesten geven; ik was voor legitimering van de PLO en tegen de Israëlische nederzettingenpolitiek. Maar we kunnen nu niet meer terug, de nederzettingen zijn geconsolideerd, er wonen een half miljoen Joden op de Westelijke Jordaanoever en zo’n tweestatenoplossing is niet meer mogelijk.”

De tunnel die Zvi Luria ontwerpt om een ­Palestijnse onderwijzer en zijn zoon en dochter te beschermen, zodat de heuvel waar zij zich schuilhouden in een Nabatese ruïne niet hoeft te worden opgeblazen, is wat dat betreft een symbool voor wederzijds respect. “We sluiten ons op in identiteitsdenken – religieus of seculier, dat speelt overal ter wereld, niet alleen in ­Israël. We moeten tunnels naar elkaar graven en ervoor kiezen terdege samen te werken.”

“En wat betreft Israël: we moeten nadenken over de toekomst: over één staat. Israël telt ­inmiddels al 2 miljoen legale Palestijnse staatsburgers; Israëlische Joden en Palestijnse Israëliërs hebben een modus gevonden om samen te leven – zonder liefde, met alle problemen die er zijn. Maar het kan, en dat zou ook mogelijk zijn op de Westelijke Jordaanoever, door de 2,5 miljoen Palestijnen die nu onder bezetting leven burgerschap te verlenen. Dat is de enige redelijke, realistische oplossing. We moeten onmiddellijk in actie komen om de situatie op de Westelijke Jordaanoever te verbeteren.”

Lichter verteerbaar

Zijn personage Zvi Luria, die creatief wordt in het verzinnen van oplossingen als hij door zijn vergeetachtigheid in netelachtige situaties ­belandt, is gebaseerd op zijn vriend en vorig jaar overleden schrijver Yehoshua Kenaz. “Het begon bij hem langzaam, en ik besloot dat proces te beschrijven, die eerste stapjes van de dementie. Ik durfde niet naar het laatste stadium te gaan, dat is zo diep, duister en deprimerend. ­Yehoshua trad zijn dementie met humor en speelsheid tegemoet. Ik geloof in humor, ook in de literatuur of juist in de literatuur, omdat je daarmee zelfs zwaar en serieus proza zachter en lichter verteerbaar kan maken.”

Maar achter die beginnende dementie schuilt ook de kerngedachte achter De tunnel. We moeten, vindt Yehoshua, ons niet vastklampen aan het verleden, aan herinneringen. “Wij zijn – en dan heb ik het over de Joden – veel te veel bezig met de Holocaust, terwijl we naar de toekomst moeten kijken. Onze herinneringen beginnen een absurd obstakel te worden voor een heldere blik op het heden en de toekomst. Kijk naar corona, waardoor we totaal overvallen werden, kijk naar de klimaatverandering – stop je in te graven in dat verleden. Dementie zoals ik die in mijn boek gebruik, is een aansporing te vergeten. Joden baseren hun identiteit op het verleden, maar er liggen dreigingen en gevaren in het verschiet waartoe we ons moeten verhouden.”

Abraham B. Yehoshua  Beeld Getty Images
Abraham B. YehoshuaBeeld Getty Images

Harmonieus huwelijk

Zvi Luria komt te werken onder een jonge opvolger die hem als onbezoldigd assistent aanneemt om hem actief te houden en te kunnen putten uit zijn expertise. Het is zijn vrouw Dina die deze brug slaat; het medisch advies luidt actief blijven, niet wegvluchten voor het leven, niet overgeven aan passiviteit en fatalisme – zoals Yehoshua zich zelf ook staande probeert te houden.

Heel belangrijk, zegt Yehoshua, vond hij het een harmonieus huwelijk te beschrijven. “Er zijn zoveel boeken geschreven over huwelijkscrises, over verraad en overspel en echtscheiding. Maar ik ben ervan overtuigd dat 50 procent van de huwelijken goed zijn en vriendelijk. Het huwelijk van Zvi Luria en Dina weerspiegelt het huwelijk waarin ik me 56 jaar heb bevonden. Ik was halverwege met het schrijven van dit boek toen mijn vrouw overleed. Ik had het er heel moeilijk mee. Maar ik wilde de humor niet loslaten – de zachte hand waarmee Dina Zvi ­Luria stuurt, hem weghoudt van de donkere ­afgrond en ook de goede kanten ziet van de verandering die hij doormaakt.”

Evenzeer belangrijk was het voor Yehosha dat de avonturen van zijn ‘helden’ zich in de ­Negev-woestijn zouden afspelen – daar waar zijn eigen grote held David Ben-Goerion en zijn vrouw ­begraven liggen en waar hij een oplossing ziet voor zijn land.

“Bent u weleens hier geweest? Nee? Dan móet u, zodra het kan, echt hier naartoe komen, dat moet u zien. Die sobere grafstenen, met als ­enige opschrift hun geboortedag, de datum van de stichting van de staat Israël en hun sterfdag. Zo bescheiden, geen enkele indicatie van hoe belangrijk hij voor ons is geweest, de stichter van de staat, de eerste premier.”

Ben-Goerion verkoos na zijn pensionering in 1970 met zijn vrouw in de woestijn te gaan ­wonen, in de kibboets Sde Boker. “Zij hebben dat zo goed gezien. Half Israël is woestijn – daar ligt nog steeds een enorme kans. In plaats van Joden op de Westelijke Jordaanoever te vestigen, ligt er daar een enorm territorium voor ­potentiële groei en nieuw leven. Daarom laat ik mijn helden naar het graf van Ben-Goerion gaan, daarom wilde ik dat het in deze roman in de woestijn gebeurt. Ga naar de woestijn! Mozes heeft ons de Torah in de woestijn gegeven. Ga er naartoe. Probeer die woestijn te ontginnen en vruchtbaar te maken.”

De Tunnel. Beeld
De Tunnel.

Fictie

Abraham Yehoshua
De tunnel
Vertaald door Kees Meiling
Wereldbibliotheek, €29,99
384 blz.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden