PlusInterview

Schrijfster Elif Shafak: ‘Vrouwen hadden ooit een plek in Istanboel’

In de nieuwe roman van Elif Shafak kijkt de vermoorde, in een afvalcontainer achtergelaten Tequila Leila in haar laatste 10 minuten en 38 seconden hersenactiviteit terug op haar leven en vriendschappen in Istanboel.

Elif Shafak, activist en TED-spreker.Beeld Getty Images

Haar roman is een liefdesbetuiging aan Istanboel, de stad waar ze lang heeft gewoond. “Misschien is het nog meer een ­afscheidsbrief,” zegt de Turkse schrijfster Elif Shafak, met haar gezin in thuisquarantaine in haar woonplaats Londen.

Ze voelt zich niet meer veilig in Turkije, waar haar werk door de overheid met argusogen wordt bekeken en aanklagers zich over haar boeken buigen – ook nu weer met 10 minuten 38 seconden in deze wereld, waarin ze onder meer schrijft over incest en mensenhandel. “Ik mis Istanboel vreselijk, emotioneel ben ik nog enorm gehecht aan Turkije. Het voelt ook vreemd om over Istanboel te schrijven terwijl ik er zelf niet meer kan komen, maar zo is mijn leven in ballingschap. Dat ik niet fysiek daar ben, betekent niet dat ik onthecht ben geraakt. Ik leid een zeer gefragmenteerd bestaan, tussen twee culturen. Dat brengt een zekere droefheid en eenzaamheid met zich mee. Maar het is voor mij als schrijver niet meer mogelijk om in Turkije te werken. Er is geen vrijheid van meningsuiting, er zijn geen vrouwenrechten, er is geen rechtssysteem en geen democratie. Alles wat nodig is om literatuur te kunnen bedrijven, ontbreekt ten enen male.”

10 minuten 38 seconden in deze vreemde wereld gaat over prostituee Tequila Leila – zoals haar vrienden en klanten haar kenden. Ze is vermoord, haar lichaam gedumpt in een vuilcontainer ergens in een buitenwijk van Istanboel. Maar al is haar hart gestopt met kloppen, haar hersens werken nog door – die 10 minuten en 38 seconden dus, waarin zich geuren en kleuren en smaken aandienen van het verleden en ze terugkijkt op haar jeugd, de familie die ze is ontvlucht en haar zelfverkozen familie.

Het is deze laatste, bonte entourage van vijf – apothekerszoon Sabotage Sinan, transseksueel Nostalgie Nalan, Afrikaanse prostituee Jamilla, Arabische dwerg Zaynab122 en nachtclub­zangeres Hollywood Humeyra, voor eerwraak op de vlucht– die haar trouw is tot het einde en haar lichaam opdelft uit het naamloze graf op de Begraafplaats der Vergetenen om het over te brengen naar een plek die hun Tequila Leila waardiger is.

U heeft de roman in het Engels geschreven, Waarom heeft u besloten ook het Turks achter u te laten?

“Mijn eerste romans heb ik in het Turks geschreven, maar ik ben zo’n vijftien jaar geleden geswitcht naar het Engels, mijn geadopteerde taal. Dat was niet makkelijk, ik ben een immigrant en niet tweetalig opgevoed. Maar Engeland is mijn geadopteerde thuis, en ik voel me nu thuis in de Engelse taal. De eerste reactie hierop uit Turkije was overigens: als je je moedertaal laat vallen, mag je je ook niet meer een Turkse schrijver noemen. Dat was voer voor de nationalisten, die denken in of-of. Ik ben een democraat, ik geloof in diversiteit. Het is toch juist prachtig dat je de mogelijkheid hebt in meer talen te schrijven, in meer talen te dromen? Ik hou van het Turks, voor mij is die taal met emoties verbonden, met verlangen, met verdriet; en ik hou van het Engels, voor mij meer intellectueel, en met meer mogelijkheden voor ironie en satire. Humor is de zuurstof die we zo hard nodig hebben. Het Engels biedt me de vrijheid om te schrijven op een manier waarop dat in Turkije nu niet zou kunnen. Als ­schrijver in Turkije heb je het zwaar. Maar als vrouwelijke schrijver in Turkije heb je het helemaal zwaar.”

Eerder lag u onder vuur om uw roman The Bastard of Istanbul over de Armeense genocide. Nu loopt er een onderzoek omdat u over seksueel misbruik hebt geschreven. Wat doet dat met u?

“Mijn boeken verschijnen in Turkije, ze liggen in de boekwinkels. Vervolgens wordt er een aanklager op gezet. De autoriteiten zijn zo makkelijk op de kast te krijgen, er ontstaat altijd gedoe. Vooral nu, in deze digitale tijden. ­Politieke of seksuele passages uit de roman worden eruit gelicht door online trollen en naar de minister van Binnenlandse Zaken gestuurd. Die laat dan onderzoeken of ik berecht moet worden voor het verraden van de Turkse identiteit – in plaats van de misstanden te onderzoeken waar ik in mijn boeken over schrijf. In plaats van opvanghuizen te regelen en de wetten te veranderen en het patriarchaat af te schaffen, gaan ze achter een schrijver aan. Dat is de ironie. Dat is de tragiek.”

U laat uw hoofdpersoon al op bladzijde 1 vermoord achter. Een gedurfde keuze, hoe kwam u daarop?

Lacht: “Toen ik mijn literair agent vertelde dat ik een boek wilde schrijven over een dode prostituee in een afvalcontainer, zag ik zijn gezicht betrekken. Ik was gefascineerd door wetenschappelijke studies dat er tot zo’n tien minuten na de dood nog hersenactiviteit kan zijn. Een belangrijke ontdekking en een uitdaging: hoe kan ik Leila in die 10 minuten en 38 seconden denkvermogen die haar nog resten, haar verhaal laten vertellen.”

Haar verhaal – en dat van haar vrienden.

“Ik hecht zeer aan vriendschap. Vriendschappen zijn extreem belangrijk waar de democratie teloor is gegaan en mensen die afwijken van de norm – fysiek omdat ze een beperking hebben of een geslachtsverandering hebben ondergaan, of van identiteit omdat ze een ‘immoreel’ beroep uitoefenen – worden gemarginaliseerd. Ik maak in mijn boek het onderscheid tussen Leila’s ‘bloedfamilie’ en haar ‘waterfamilie’ – en water is soms dikker dan bloed. Vooral in Istanboel zie je dat waterfamilies belangrijk zijn, waar zoveel mensen geen gelijke rechten hebben. Het zijn de vrienden die we om ons heen verzamelen die ons daar gaande houden.”

U relateert het lot van Leila aan grote gebeurtenissen in de wereldgeschiedenis. De moord op de prostituee haalt het nieuws van 29 november 1990, na berichtgeving over de Veiligheidsraad die militair ingrijpen in Irak toestaat, de samenvoeging van het West- en Oost-Duitse voetbalelftal en het rookverbod op alle vluchten van Turkish Airlines…

“Ik ben een wetenschapper, gespecialiseerd in internationale betrekkingen, politieke wetenschap en vrouwenstudies. Ik houd ervan de samenhang te laten zien in de wereldgeschiedenis. Door het individuele verhaal in die geschiedenis in te bedden, kun je geest en hart samenbrengen. Ik wil werelden verbinden. Humanisme is het feitelijke hart van deze roman – nieuwsgierigheid en empathie. Daarom houd ik zo van literatuur. Die hebben we nodig in de gepolariseerde, boze wereld waarin we nu leven. Om onze geest gezond te houden.”

Istanboel, volgens Elif Shafak ‘een stad vol leven, energie en tegenstellingen. Van dromen en van littekens.’ Beeld Getty Images

U schrijft over de vele gezichten van Istanboel.

“Er is geen ‘Istanboel’, er zijn Istanboels – Istanboels die elkaar bevechten en die botsen. Het is een stad vol leven, energie en tegenstellingen. Van dromen en van littekens. Een stad ook van collectief geheugenverlies, nu de nationalisten het romantische beeld van dat grootse islamitische rijk weer oprakelen. Het Ottomaanse rijk groots? Dat bevecht ik! Groots voor wie? Voor de Armeense handwerkman? De Joodse bakker? Voor de vrouwen? De concubines? Het hangt er maar van af uit wiens perspectief je het bekijkt. Ik noem Istanboel een ‘She-city’ – om ons eraan te herinneren dat vrouwen ooit een plek hadden in de stad waar nu de straten, pleinen en theehuizen door mannen zijn opgeëist. De Ottomaanse en Byzantijnse schrijvers en dichters beschreven Istanboel ook altijd als een vrouw. Ik sluit me aan bij die traditie. Maar als feminist wil ik daarmee ook onder de aandacht brengen dat wij vrouwen recht hebben op die publieke ruimte.”

Voor Leila is geen begrafenis in de stad weg­gelegd; haar lichaam wordt afgevoerd naar de Begraafplaats der Vergetenen buiten de stad.

“Het is heel belangrijk dat we het hier over hebben, want de Begraafplaats der Vergetenen bestaat! Het is een oord waar mensen zonder familie eindigen. Geen grafstenen, geen bloemen, geen bezoekers, geen namen. Alleen houten paaltjes met nummers. Het is er zo desolaat, mijn hart brak elke keer als ik er was. Ik werd er op een vreemde manier naartoe gezogen. Er liggen veel aidsdoden, verstoten door hun familie, sekswerkers, op straat achtergelaten baby’s en een toenemend aantal vluchtelingen. Afghanen, Syriërs. Ze liggen daar allemaal, moederziel alleen, zij aan zij. Met de actie van Leila’s vrienden die haar gaan opgraven, wilde ik laten zien dat al die naamloze graven staan voor mensen. Ik wilde van een zo’n nummer een mens maken, een mens die niet moederziel alleen was geweest, een mens met een leven. Ik wilde de ontmenselijkten vermenselijken.”

Elif Shafak, 10 Minuten 38 Seconden in Deze Vreemde Wereld, vertaald door Manon Smits, Nieuw Amsterdam, €22,99 320 blz.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden