Carel Blazer, zelf­portret met Ineke.

Plus Achtergrond

Schots en scheef vastgelegd: Amsterdam in de jaren 20 en 30

Carel Blazer, zelf­portret met Ineke. Beeld Carel Blazer/Maria Austria Instituut

Filmers en fotografen als Joris Ivens en Carel Blazer legden Amsterdam in de jaren twintig en dertig op een vernieuwende manier vast. Het is nu te zien in het Stadsarchief. 

De tentoonstelling Modern Perspectives. Foto & Film 1920-1940 begint al in de hal van het Stadsarchief. Daar staat een grijze, scheef aflopende wand die de bezoeker in een ander perspectief dwingt. Het is een treffende voorbode van wat volgt. ‘Een rechte horizon, dat kon je je niet permitteren,’ verwoordde fotograaf Wally Elenbaas (1912-2008) de tijdgeest.

In de wand zitten twee schermen; op de eerste zijn beelden van nachtelijk Amsterdam te zien, met lichtflitsen en andere vervreemdende schijnsels. Het tweede scherm toont een filmpje gemaakt vanuit een draaimolen, met een duizelingwekkend perspectief als gevolg.

Achter de muur gaat een bioscoopje schuil, waar een compilatie te zien is van dynamische Amsterdamse verkeersbeelden. Fietsers, auto’s, voetgangers, boten en trams. Ze zijn gefilmd vanuit de vreemdste hoeken – van alle kanten komen ze.

Aan het begin van de tentoonstelling is een soortgelijke ingreep gedaan als in de hal: beelden van een enorme menigte die op weg is naar een tabakstentoonstelling in de oude RAI worden geprojecteerd op een trapeziumvorm, wat een hallucinant effect heeft.

Wederzijdse beïnvloeding

Het vervolg van Modern Perspectives – een samenwerking tussen het Stadsarchief en Eye Filmmuseum – is net zo doordacht en smaakvol, maar degelijker: foto’s en films uit de jaren twintig en dertig zijn zo gecombineerd dat de wederzijdse beïnvloeding in één oogopslag zichtbaar wordt.

Het was een tijd waarin de fotografie evalueerde van een zuiver technisch hulpmiddel tot een onafhankelijke kunstvorm. Talentvolle Nederlandse filmers en fotografen en kunstenaars die uit Duitsland en de rest van Europa naar Amsterdam waren gekomen, legden die tijd vast op een nieuwe, revolutionaire manier. Met nieuwe camera’s met ongekende mogelijkheden.

Bernard Eilers, Olympisch Stadion (1936). Beeld Bernard Eilers/Stadsarchief Amsterdam

In het najaar van 1926 kwam Joris Ivens vanuit Berlijn, waar hij aan de Technische Hogeschool had gestudeerd, naar Amsterdam, samen met zijn eertijdse vriendin, de Duitse fotografe Germaine Krull. Zij nam haar draagbare camera graag mee naar de havens, waar ze de stalen constructies van bruggen en hijskranen fotografeerde in close-up en vanuit de vreemdste hoeken.

Krulls vernieuwende fotografie – Man Ray noemde haar de belangrijkste fotograaf van haar tijd – inspireerde Ivens tot zijn eerste film, De brug (1928). Ivens raakte betrokken bij de Filmliga, een invloedrijke groep filmers, kunstenaars en intellectuelen die droomden van ‘de absolute film’. Daarmee werd film bedoeld die zich had weten te bevrijden ‘van vreemde invloeden en valse middelen’. Film kon volgens hen zoveel meer zijn dan vertier; met bijzondere camerastandpunten en montage was het mogelijk een eigen wereld te creëren.

Voorbijtrekkende regenbui

Ivens was bij de Filmliga onder meer verantwoordelijk voor het uitnodigen van buitenlandse gasten. In de herfst van 1927 reisde hij naar Berlijn om filmpionier Walter Ruttmann te strikken. Hij was de regisseur van het revolutionaire grotestadsportret Berlin – Die Sinfonie der Großstadt.

Die film was de grote inspiratiebron voor ­Regen, een lyrische, impressionistische kortfilm over een voorbijtrekkende regenbui in Amsterdam, waarvoor Ivens het idee kreeg aangereikt door Mannus Franken. Het is een reeks zwart-witbeelden vanuit wisselende perspectieven, een lied van vormen, licht en schaduw. In het begin is het droog. Dan betrekt de lucht en bollen luifels op in de opstekende wind. De eerste druppels vallen in de grachten; een man trekt zijn kraag op. Een raam gaat dicht, een paraplu wordt opgestoken en het noodweer breekt los.

In Modern Perspectives Stills hebben stills uit Regen (die in 2007 werd opgenomen in de Canon van de Nederlandse Film) een even prominente plek als de film zelf. En ze vallen niet uit de toon.

Bernard Eilers, Olympisch Stadion (1936). Beeld Mark Kolthoff/Stadsarchief Amsterdam

Ook veel andere beelden en filmfragmenten zijn schots en scheef, van onder of recht van boven gemaakt, van heel dichtbij en/of over elkaar heen afgedrukt. Zelfs de persfoto’s uit die periode waren allesbehalve rechttoe rechtaan.

De Duitse fotograaf Erwin Blumenfeld fotografeerde zijn modellen van dichtbij en van bovenaf, of liet het licht van boven komen zodat haar, oogkassen, neus en kin zware schaduwen wierpen. Ook gebruikte hij dokatrucs zoals ‘dubbeldrukken’, waarbij twee negatieven over elkaar heen gedrukt worden, om vervreemdende effecten te bewerkstelligen.

Voor een van Blumenfelds mooiste, meest dynamische foto’s fotografeerde hij van bovenaf een stoet matrozen, keurig in het gelid, van voren en daarna op de rug. In de donkere kamer belichtte hij vervolgens de negatieven over elkaar en spiegelde hij de beelden deels.

Extra oog

Er zijn beelden van de nieuwbouw in de stad, straatportretten, surrealistische foto’s en er is een fraai wandje gewijd aan foto’s van fotografen door fotografen. In het bioscoopzaaltje van het Stadsarchief worden films vertoond, zoals Berlin – Die Sinfonie der Großstadt en Zeemansvrouwen (Henk Kleinman, 1930).

Het meandert breed uit, maar uit alles wordt zichtbaar dat de lens van de camera een extra oog was dat niet alleen bestaande beelden waarnam, maar ook nieuwe beelden creëerde. In de woorden van Eva Besnyö: “Het was eigenlijk De Bevrijde Camera. We konden opeens zien. Het was of je je ogen voor het eerst opendeed.”

Modern Perspectives. Foto & Film 1920-1940, Stadsarchief, t/m 16/2. Met Eye is een (gratis) filmprogramma samengesteld uit de collecties van Eye en het Stadsarchief. Bij de expositie is een publicatie verschenen van conservator Anneke van Veen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden