Plus PS

Schoenenimperium van Jan Jansen krijgt tweede leven in expositie

In een driedaagse expositie eren 23 kunstenaars het werk van de legendarische schoenontwerper Jan Jansen (76). Zijn eerste ­reactie: 'Kindje, waar begin je aan.'

Jan Jansen en zijn vrouw Tonny, met wie hij sinds zijn zeventiende samen is. Beeld Charlotte Visser

Het wil regelmatig gebeuren dat Jan Jansen bij een stoplicht staat en een bestuurder het autoraam omlaag draait. "Goeie schoenen," klinkt het dan. Laatst had hij het bij een tentoonstelling in Duitsland. "Dat zijn mijn schoenen," had hij gezegd. "Dat begrijp ik," had de complimentgever geantwoord, "maar wie heeft ze gemaakt?"

Jansen lacht er hartelijk om in zijn werkruimte aan huis. Achter hem staat een vitrine met zijn kenmerkende ­ontwerpen: omgekruld leer, hoge hakken, felle kleuren. ­Vanuit het raam heeft hij zicht op het Rijksmuseum.

De ontwerper laat zien welke schoenen hij draagt als hij uitpakt. Het zijn laarzen met hoge hakken en rood en blauw metallicleer. Eenzelfde paar heeft hij gemaakt voor de Duits-Nederlandse artiest Sven Ratzke. Jansen draagt er graag een Japanse leren werkbroek bij.

Vandaag heeft hij een ingetogener versie van diezelfde broek aan. Het is een traditioneel Japans model: smal en taps toelopend op de enkels, wijd en flappig om het been. Zijn vrouw en muze Tonny (ze kennen elkaar sinds hun ­zeventiende) heeft 'm ook. Hij draagt sneakers van eigen makelij.

Negen kamers vol schoenen
De uitnodiging om bij Jansen langs te komen, heeft te maken met een driedaagse tentoonstelling die vanaf vrijdag te zien is op het Rokin. Daar presenteren 23 bekende kunstenaars en ontwerpers de werken die ze hebben gemaakt aan de hand van een Jan Jansenschoen.

"Het idee ontstond in het archief van Jan," zegt schoenontwerper en kunsthistorica Amber Ambrose Aurèle ­Verstegen. Ze is een oud-student van Jansen aan de Artez. Na haar studie zijn ze bevriend gebleven. ''Ik vond dat die schoenen een tweede leven moesten krijgen. Jans eerste reactie was: 'Kindje, waar begin je aan.'"

Het archief van Jan Jansen is gigantisch. Er liggen vierduizend paar schoenen. Zonder variaties meegeteld heeft hij zo'n zeshonderd schoenconstructies ontworpen. Hij denkt dat het de grootste bewaarde schoencollectie ter wereld ontworpen door één persoon is.

"We hebben een keer alle schoenen uitgestald. Het nam negen kamers in beslag. Ik kon zelf ook niet zo goed geloven dat ik dat allemaal heb gemaakt."

Het wordt Jan Jansen soms verweten dat hij te ­bescheiden is, vertelt hij. Daar wil hij nu op 76-jarige leeftijd weleens vanaf. Jansen hoopt zijn archief zodoende te verkopen. "Niet aan een museum. Die houden van schenkingen. Ik heb genoeg geschonken in mijn leven. Ik denk meer aan een particulier of andere instantie."

Werk van hem is onder andere opgenomen in het Rijksmuseum, het Stedelijk en The Metropolitan Museum of Art in New York. Aanbiedingen voor heel de verzameling sloeg hij tot nog toe altijd af. Hij vond het logischer tot zijn 65ste te wachten.

Maar toen werd hij 70 en inmiddels is hij 76. "Eigenlijk had ik eerder moeten verkopen. Twintig jaar geleden zat er nog geld in de kunsten. Ik ben niet zo financieel ingesteld. Als iemand vroeger mijn ontwerp kopieerde, deed ik niets. Ik dacht: ik bedenk wel weer een nieuw paar schoenen."

Beeld Charlotte Visser

Armani nam in 2005 een veterschoen uit de handel die volgens de rechter was gekopieerd van Jansen. Het was een van de weinige keren dat de ontwerper een zaak ­begon. Verder procederen voor financiële compensatie deed hij niet - de erkenning was genoeg.

Zijn eerste paar schoenen maakte Jansen in 1961 voor zichzelf: zwarte schoenen van kalfsleer. Hij noemde het ontwerp 'ME'. De schoenontwerper laat ze zien bij C.A.S.T in Nieuwegein, een showroomcomplex voor de detailhandel. Daar ligt een deel van zijn archief opgeslagen.

Naast de opslag heeft Jansen er een 'minimuseum': verspreid over drie vitrines staan 74 iconische ontwerpen. Het klompje Woody (1969) staat er, de laarzen die hij ontwierp voor Fong Leng (1974) en een model dat is gemaakt in samenwerking met schoenenlabel United Nude en volgend jaar te koop is. Het is een leren damessandaal op een plateauzool van 3D-geprinte kunststof.

"Er zit altijd een beetje humor in mijn schoenen," zegt hij. "Ze zijn creatief. Ik denk dat kunstenaars en ­architecten zich er daarom vaker door hebben laten ­inspireren."

Soulmate
Voor de tentoonstelling Jan Jansen shoe treasures hebben initiatiefnemers Verstegen en Liza Snook van het Virtual Shoe Museum in Den Haag onder anderen Swip Stolk, Bas Kosters, Jasper Krabbé en Ted Noten ­benaderd. Met Stolk heeft Jansen een bijzondere band. "Swip ken ik vanaf 1968. Hij heeft mijn eerste logo ­ontworpen, mijn huidige en alles wat daartussenin zit. Hij is mijn soulmate."

In het buitenland zijn kunstenaars uit Japan, Groot-Brittannië, Israël, Zwitserland en Oostenrijk gevraagd. Sommigen hebben de schoen uit elkaar gehaald, anderen hebben alleen iets toegevoegd. Kunstenaar Joyce de Gruiter vroeg of ze een gipsen versie van Jansens ­voeten mocht maken, die ze vervolgens heeft bewerkt met bladgoud.

De expositie is tegenover de oude Jan Jansenwinkel aan het Rokin. Deze sloot in 2015, omdat de eigenaar ervan - het overkoepelende bedrijf waar het merk Jan Jansen destijds onder viel - in dat jaar failliet ging. Er is nu alleen nog een Jan Jansenwinkel in Heusden en de collectie is te koop in winkels die ook andere merken verkopen.

Jansen is momenteel bezig met de collectie voor najaar 2018. Het worden circa twintig ontwerpen. Eerder heeft hij zijn beroemde bamboeschoen laten zien die hij in 1973 ontwierp voor de Semaine du Cuir in Parijs.

Het idee ervoor kreeg hij op vakantie in Zuid-Frankrijk. Jansen zat op een rotan stoel en realiseerde zich dat de zitting lijkt op de zool van een schoen. Door rotan te ­verhitten, kon hij het in de vorm van een schoenzool buigen. "Misschien komt daar ook de uitdrukking vandaan," zegt hij, "dat een schoen lekker 'zit'."

Jan Jansen Shoe Treasures, The View, Rokin 75, 17 t/m 19/11, 11.00-19.00 uur. Toegang is gratis. De kunstwerken zijn te koop.

De met bladgoud bewerkte voeten van Jansen, door Joyce de Gruiter. Beeld Bas Duijs

'Zijn schoenen zijn objecten op museaal niveau'

Alet Pilon, beeldend kunstenaar
"Ik had een fantastische eerste confrontatie met Jan toen ik begin twintig was. Ik heb schoenmaat 42 en zocht altijd naar een schoen die paste. Een vriendin belde me om te vertellen dat ze in de Bijenkorf de rotanschoen van Jan Jansen verkochten in mijn maat. Ze zaten perfect.

In mijn werk maak ik vaak ­gebruik van ­dodedieronderdelen. Voor de tentoonstelling wilde ik zo'n schoen eerst 'doodmaken'. Ik heb een bouwbedrijf ­gebeld en de schoen onder een wals gelegd - niet kapot te krijgen. Toen heb ik het tegenovergestelde bedacht en paardenstaarten aan de schoen toegevoegd. Het platwalsfilmpje is ook tijdens de expositie te zien."

Bas Kosters, ­modeontwerper en kunstenaar
"Ik ken Jan al vrij lang en vind hem heel ­bijzonder. Als hij en Tonny kunnen, komen ze altijd naar mijn presentaties. Het leuke aan Nederland is dat de cultuursector klein is, dus je komt je idolen vanzelf tegen. Voor de tentoonstelling wilde ik iets met de begeerlijkheid van een schoen. Een voet is best een raar ding."

"Ik heb naar een symbiose gezocht tussen mijn en Jans werk, waarbij de schoen in functie blijft. Op die manier zijn vier objecten ontstaan. Er is een voetfiguur met gezichten, er is een soort rookworstvormige figuur in een schoen en er is een heel grote figuur."

Swip Stolk, grafisch ontwerper
"Ik heb een zestal objecten gemaakt die in relatie staan tot de vijftig jaar dat Jan en ik samenwerken. Ik vind Jan niet echt een módeontwerper, zijn schoenen zijn objecten op museaal niveau. Mijn ­objecten zijn een ode aan Jan."

"Ik heb onder andere een schatkistje gemaakt met een schoen van Jan en een portret van Salvador Dalí in het deksel. De veter van de schoen hangt in de snor van Dalí. Ik heb ook een schoen van Jan gekregen waarvan ik dacht: verrek, dat is een haai. Dus daarmee heb ik de haai van Damien Hirst in het klein nagemaakt, ook in zo'n glazen aquarium."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden