Roofkunst kan terug, maar wel op bepaalde voorwaarden

Drie Nederlandse musea, waar­onder het Tropenmuseum, willen koloniale roofkunst teruggeven. Een mooi ge­baar, maar het land van herkomst moet zelf aan het werk.

Museumstuk uit de Benincollectie. Beeld Hollandse Hoogte

Samen vormen ze het Nationaal Museum van Wereldculturen (NMVW): het Tropenmuseum Amsterdam, Museum Volkenkunde Leiden en het Afrika Museum Nijmegen. Ongeveer de helft van de 375.000 kunstobjecten die ze bezitten, is verbonden aan het koloniale verleden, zegt de directeur van het NMVW, Stijn Schoonderwoerd. Een groot deel daarvan is geroofd en dat moet terug.

Hoe groot dat deel is, is 'nog lastig te zeggen', aldus Schoonderwoerd. En daarom hebben de musea nu een nieuwe aanpak bedacht om het voor landen die kunst terug willen claimen makkelijker te maken. Landen kunnen nu direct aankloppen bij het NMVW, waarna een commissie een advies opstelt voor de minister van Cultuur. Elke claim, zegt Schoonderwoerd, zal worden beoordeeld op basis van vooraf opgestelde voorwaarden.

Zo moet worden aangetoond of er onvrijwillig afstand is gedaan van het object. Dat moet aannemelijk worden gemaakt op basis van feiten. Daarna beslist de minister over eventuele teruggave.

Afgetroggeld
Een mooi gebaar, zegt Jos van Beurden, senior onderzoeker koloniale roofkunst aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Een heel praktisch lijstje. Maar of het ergens toe zal leiden? "Een echt open gesprek, op basis van gelijkwaardigheid en vanuit de erkenning dat het om onrecht gaat, zijn we nog nauwelijks aangegaan met de landen van herkomst," zegt hij. "Veel is oorlogsbuit, het is gesmokkelden afgetroggeld. Het is natuurlijk een goede zaak dat we nu vinden dat we daar niet trots op zijn, maar het vertrouwen van de voormalige koloniën hebben we daarmee nog niet gewonnen."

In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw is de discussie ook gevoerd, aldus Van Beurden. Toen ging het om teruggave van voorwerpen aan Indonesië. Het land had een wensenlijst met 10.000 objecten, een fractie van het aantal dat zich in Nederland bevond. Daarvan zijn er een paar honderd gehonoreerd. "Waarom zouden die landen nu dan moeten denken dat het wel lukt? Er zijn weinig teruggaven. Deze week toevallig twee haarlokken aan Ethiopië."

Het wantrouwen is groot, zegt Van Beurden. "In Afrika redeneert men soms: jullie hebben van ons een auto gestolen en nu moeten wij aantonen dat we een rijbewijs hebben en een goede garage voordat we hem terugkrijgen." Schoonderwoerd wil graag in gesprek met de landen die hun kunst terug willen, zegt hij.

"Wellicht dat we er samen uit kunnen komen: als wij bereid zijn te erkennen dat de objecten van hen zijn, kunnen we ze misschien in bruikleen krijgen." Het land dat claimt kunst ontnomen te zijn, moet volgens hem wel zelf werk verrichten. "Hoe meer informatie zij geven, hoe beter wij ons onderzoek kunnen doen."

Maorihoofden
Schoonderwoerd weet niet hoeveel kunst er uiteindelijk zal teruggaan. We hoeven niet bang te zijn dat onze musea leeg raken, denkt Van Beurden. "Het is het soort angst dat in stand wordt gehouden door tegenstanders van teruggave." Slechts één voorbeeld heeft hij van een collectie die in zijn geheel is teruggegaan naar het land van herkomst: een verzameling getatoe­eerde hoofden van de Maori in Nieuw Zeeland.

"Het lijkt me niet dat iemand daar heden ten dage nog bezwaar tegen zal maken. In de meeste gevallen gaat het slechts om een klein deel van de collectie, waarvan ook nog eens een deel in de opslag ligt."

Criteria voor claim

- Er kan worden aangetoond dat het kunstobject is verkregen in strijd met de wettige normen van dat ­moment.
- De kunst is verworven in omstan­digheden van dwang.
- Er kan worden aangetoond dat de eisers onvrijwillig van het culturele object zijn gescheiden.
- Het kunstobject is verkregen door een bezitter die handelde in strijd met de regels van destijds en die geen wettelijk recht had op het ­eigendom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden