Plus Interview

Roman: Rembrandt liet Geertje Dircx in spinhuis opsluiten

Geertje Dircx werd op last van haar voormalige werkgever en minnaar Rembrandt van Rijn in 1650 voor vijf jaar opgesloten in het spinhuis in Gouda. In haar nieuwe roman duikt Simone van der Vlugt in de akelige affaire: ‘Ik wil Geertje recht doen.’

Een vrouw in Noord-Hollands kostuum, op de rug gezien, misschien Geertje Dircx, 1636-1638, een tekening van Rembrandt. Beeld Teylers Museum Haarlem

Nobel van inborst en een groot kunstenaar. Rembrandt van Rijn was de gedroomde nationale held, waar Nederland in de 19de eeuw naar op zoek was. De schilder van De Nachtwacht werd op een voetstuk gehesen. De onthulling van zijn standbeeld op 27 mei 1852 in Amsterdam, het eerste monument in de stad, werd een groot volksfeest.

Bij de keuze voor de meester van de Gouden Eeuw kwam het verhaal over de door de schilder gedumpte minnares Geertje Dircx niet van pas. Geertjes jarenlange opsluiting in het spinhuis van Gouda, op last van en betaald door Rembrandt, werd lang verzwegen. Of, indien vermeld, omschreven als terechte opsluiting van een krankzinnig geworden ‘chanterend, overspannen viswijf’.

Weinig verkwikkend

Pas rond 1960 kwam de affaire in een ander daglicht te staan. Uit vrijgekomen bronnen bleek de weinig verkwikkende rol van Rembrandt in de vechtscheiding. De breuk tussen de twee voormalige geliefden, die zeven jaar ongehuwd samenwoonden, was hard. Een gesprek over de alimentatie vond op 15 juni 1649 plaats in de keuken van het huidige Rembrandthuis, met Rembrandts nieuwe liefde Hendrickje Stoffels als getuige.

Zonder het bereiken van een overeenstemming nam Geertje Dircx haar intrek in een kamer in een sjofele herberg op het Rapenburg. Om aan geld te komen beleende ze enkele sieraden van Rembrandts overleden vrouw Saskia Uylenburgh, die ze van de schilder had gekregen als een soort van trouwbelofte. De gevolgen waren desastreus.

Simone van der Vlugt stuitte op Geertje Dircx bij het schrijven van haar roman Nachtblauw (2016), die zich afspeelt in het 17de-eeuwse Amsterdamse schildermilieu. “Geertje doet in dat boek de deur open voor de hoofdpersoon bij een bezoek aan het atelier van Rembrandt. Tijdens de research kwam ik al snel achter de onverkwikkelijke geschiedenis rondom hun liefdesbreuk. Ik wist direct dat ik daar ooit iets mee moest gaan doen.”

Dat moment kwam sneller dan gedacht. In 2019 barstte rond de 350ste sterfdag van de schilder het Rembrandtjaar los. En tot haar verbazing werd op tentoonstellingen en in publicaties weinig tot geen aandacht geschonken aan Geertje. “Maar ik moest eerst mijn boek over de Bickers afronden. Ik kan niet aan twee boeken tegelijk werken.”

Weggemoffelde archiefstukken

Met Wij zijn de Bickers!, het familierelaas van het roemruchte Amsterdamse regentengeslacht, maakte Van der Vlugt dit voorjaar haar non-fictiedebuut. Met Schilderslief keert ze terug naar haar favoriete genre, de historische roman. Heeft ze bij het schrijven over Geertje Dircx getwijfeld tussen fictie en non-fictie? “Nee, ik vind romans schrijven toch het leukste.”

Haar voorgangers beschreven een eeuw geleden Geertje nog als een ordinair viswijf, een helleveeg die de grote kunstenaar dwarszat. “Ze hebben haar echt zwart gemaakt. Maar het ontbrak ze ook aan bronnen. De voor Rembrandt belastende archiefstukken rondom de breuk werden pas vijftig jaar geleden herontdekt.” Ze sluit niet uit dat ze ooit door een overijverige, nationalistische archivaris waren weggemoffeld.

Hoge straf

Opmerkelijk aan de hele affaire tussen Rembrandt en Geertje is de ongekend hoge straf die ze door het Amsterdamse vroedschap kreeg opgelegd: twaalf jaar opsluiting in het spinhuis van Gouda.

“Voor het belenen van de van Rembrandt gekregen sieraden, die ze mocht gebruiken tot het moment dat zijn zoon Titus meerderjarig zou worden, had een gebruikelijke berisping of boete volstaan. Door haar verblijf in een louche herberg werd ze ook beschuldigd van prostitutie. Maar de spinhuizen zaten vol met prostituees, die na enkele weken weer op vrije voeten kwamen. En waarom werd ze helemaal op kosten van Rembrandt naar het spinhuis in Gouda gebracht?”

Genoegdoening

Dat ze uiteindelijk na vijf jaar vrijkwam dankte ze aan haar vriendin Trijn Jacobs, die naar Gouda afreisde om haar vrij te krijgen. Terug in Edam ondernam Geertje opnieuw juridische stappen tegen Rembrandt wegens onrechtmatige inhechtenisneming op grond van lasterpraat. “Een jaar later laat ze haar naam noteren op een lijst met schuldeisers van Rembrandt. Genoegdoening heeft ze niet gekregen, Rembrandt ging failliet.”

Van der Vlugt is zich ervan bewust dat het gevaar op de loer ligt dat ze met Schilderslief een te geromantiseerd beeld schetst van Geertje Dircx. “Het is een roman, en mijn interpretatie van een werkelijkheid die wij niet kennen. Ik vind het ook niet erg om dingen in te vullen, als ze maar logisch zijn. En de archiefstukken liegen niet.”

Het Amsterdamse krakeelregister

Verwikkelingen rondom een voorgenomen huwelijk werden door de Bank van Huwelijkse Zaken opgetekend in de zogenaamde krakeelregisters. In dat Amsterdamse register duikt op 23 oktober 1649 de zaak op van Rembrandt van Rijn en zijn toenmalige huishoudster en kindermeid Geertje Dircx. Die wil de schilder aan zijn trouwbelofte houden, of hoopt, als er geen huwelijk inzit, op financiële ondersteuning. Na beraadslagingen luidde het vonnis van de commissarissen dat Rembrandt haar 200 gulden per jaar moest betalen. Hoewel Rembrandt het vonnis niet betwistte, lukte het hem door manipulatie Dircx in een dusdanig kwaad daglicht te stellen dat zij uiteindelijk vijf jaar werd opgesloten in het Spinhuis in Gouda.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden