Plus

Rijksmuseum pakt in Rembrandtjaar flink uit

Het Rijksmuseum pakt in Rembrandtjaar 2019 uit met een tentoonstelling waarin alle schilderijen en tekeningen uit de collectie van het museum voorbijkomen.

De Staalmeesters Beeld Rijksmuseum

1. Alweer een tentoonstelling over Rembrandt. Ook andere musea in Nederland doen mee aan het Rembrandtjaar. Is het mogelijk om te veel Rembrandt te hebben?
Dat vroeg de beroemde Engelse kunsthistoricus Simon Schama zich laatst ook af. Hij had er ook een mooi antwoord op bedacht: "Can you have too much love, wisdom, fine weather? No, you can't."

2. Rembrandt is toch dé schilder van het Rijksmuseum? Hangen die schilderijen er niet ­sowieso altijd?
De schilderijen die nu op Alle Rembrandts hangen, zijn inderdaad vaak op zaal te vinden. Dat geldt niet voor de etsen en tekeningen. Die zijn te kwetsbaar om continu aan het licht te worden blootgesteld.

3. En nu hangt alles er dus wel, inclusief de ­werken op papier?
Het is even zoeken naar Schutters van wijk II onder leiding van kapitein Frans Banninck Cocq, beter bekend als De Nachtwacht. Dat schilderij wordt niet even op een karretje gezet en naar een andere zaal geduwd. Alle Rembrandts is te vinden in de tentoonstellingsvleugel, maar De Nachtwacht blijft dus gewoon op zijn vertrouwde plek.

Beeld anp

4. Wat doet het museum met dubbele exemplaren van een aantal etsen?
In dat geval hebben de samenstellers de mooiste exemplaren opgehangen. Rembrandt stond erom bekend dat hij veel experimenteerde met zijn etsen. Daardoor zijn er ook vaak verschillende staten van bekend.

5. Hoeveel kunstwerken hangen er in totaal?
Er zijn 22 schilderijen, van zijn vroege Zelfportret tot zijn late Zelfportret als Apostel Paulus. Dan zijn er 60 tekeningen en van de 1300 etsen toont het Rijks de 300 beste exemplaren.

6. Zijn het allemaal meesterwerken of zitten er ook maandagmorgenschilderijen bij?
De tentoonstelling bevestigt dat Rembrandt een fenomenale kunstenaar was. In zijn spontane schetsen is elke lijn raak. Vaak zette hij ook zijn tanden in een bepaald motief, waar hij vervolgens lang aan bleef doorwerken.

In het geval van de etsen kun je de ontwikkeling volgen door de verschillende staten met elkaar te vergelijken. Dat is fascinerend om te zien, omdat je bijna over de schouder van de kunstenaar meekijkt naar zijn experimenten en artistieke beslissingen.

In de schilderijen komt hij er soms niet helemaal uit. Een van de figuren in De Staalmeesters is vijf keer van plek veranderd en een andere figuur heeft een andere hoed gekregen die niet lekker lijkt te passen. Je krijgt het gevoel dat hij aan het schilderij heeft zitten werken tot de opdrachtgevers op de deur gingen bonken. Niettemin, elk tentoongesteld werk laat zien dat Rembrandt kon toveren met olieverf, wat smerige smurrie is.

7. Hoe zijn al die Rembrandts eigenlijk in het Rijksmuseum terechtgekomen?
Door aankopen en schenkingen, die pas laat op gang kwamen. Rembrandt werd tijdens zijn leven internationaal gezien als een briljante schilder. Na zijn dood raakte zijn werk uit de mode, later werd het weer geliefd. In de tussentijd waren veel schilderijen aan het buitenland verkocht. In de negentiende eeuw groeide Rembrandt uit tot een nationale held, maar ­Nederland begon zijn werk pas laat serieus te verzamelen.

8. Hoeveel schilderijen had het Rijksmuseum dan in het begin?
Het gebouw dateert van 1885 en is neergezet als een soort kathedraal, met De Nachtwacht als het hoofdaltaar. Andere toppers waren De Staalmeesters en Het Joodse bruidje. In 1919, nu honderd jaar geleden, had het museum maar vijf echte Rembrandtschilderijen in huis. In de hele 19de eeuw waren maar twee schilderijen van zijn hand aangekocht. Die bleken later ook nog eens door andere schilders gemaakt.

9. Hoe is de omslag gemaakt?
Het Rijksmuseum had wat in te halen en dat gebeurde dankzij Frederic Schmidt Degener, die van 1921 tot 1941 directeur was. Hij wist het aantal schilderijen van Rembrandt meer dan te verdubbelen. Het echtpaar De Bruijn-van der Leeuw schonk het portret Jonge vrouw in gefantaseerde kleding en maar liefst 355 etsen. De meest recente aanwinst, het dubbelportret van Marten en Oopjen, werd in 2015 gekocht, samen met het Louvre.

60

60 tekeningen? In de digitale catalogus uit 2017 staan er 64. Klopt, want Rembrandt tekende ook weleens op de achterkant van het papier. Alleen digitaal wordt dan doorgeteld.

Het Joodse bruidje Beeld Rijksmuseum

10. Hoe ziet de tentoonstelling eruit?
De schilderijen, tekeningen en etsen hangen door elkaar, met in de eerste zaal veel zelfportretten. Daarna volgen andere portretten en alledaagse observaties. Die zijn vaak verrassend klein. Rembrandt had een scherp oog voor het dagelijks leven om hem heen.

Zo tekent hij een jongen die diep in zijn zakken graait om een muntje te zoeken voor een pannenkoek. Rembrandt gebruikt zijn eigen hoofd keer op keer als studieobject om gekke bekken en emoties uit te beelden. Of hij verkent de omgeving van Amsterdam en maakt weergaloze tekeningen van locaties die nu nog herkenbaar zijn.

Nog een zaal verder volgt Rembrandt als verhalenverteller. Als een theaterregisseur componeert hij scènes waarin de emoties soms hoog oplopen. Natuurlijk gebruikt hij licht en donker als middelen om dramatische gebeurtenissen nog wat sprekender te maken.

11. Presenteert het museum daar een dramatische vormgeving bij?
De vormgeving van Irma Boom, die ook verantwoordelijk is voor de grafische huisstijl van het Rijksmuseum, is juist tamelijk zakelijk en onderkoeld. De etsen en tekeningen zijn ingelijst met grijze passe-partouts. De wanden zijn afwisselend grijs en donkerblauw, neigend naar paars.

Dat blauw contrasteert met de rode en bruine tinten die veel in de schilderijen voorkomen. Langere wanden hebben een subtiel knikje in het midden, waardoor kleinere, behapbare ensembles van werken ontstaan. Sommige werken worden extra uitgelicht. Het relatief kleine Landschap met stenen brug (ca. 1638), dat overigens het eerste schilderij is dat het Rijksmuseum aankocht, hangt in zijn eentje op een grote grijze wand. Heel spectaculair.

Man in Oosterse kleding Beeld Rijksmuseum

12. Wat is er nu te zien op de plekken waar de ­Rembrandts normaal hangen?
Dan hebben we het vooral over de Eregalerij, vlak bij De Nachtwacht. Hier zijn nu twee kabinetten gewijd aan Govert Flinck en Ferdinand Bol, bekende leerlingen van Rembrandt. In een andere zaal hangen kunstwerken van Rembrandts leermeester Pieter Lastman en zijn vriend en collega Jan Lievens.

13. Wanneer gaat het Rijksmuseum weer zoiets organiseren?
De tentoonstelling hangt er tot en met 10 juni. Wie deze kans laat schieten, moet waarschijnlijk lang wachten tot er weer zo veel werken van Rembrandt bij elkaar zijn te zien. Houd rekening met 2056 als eerste kans, 450 jaar na zijn geboorte. Of in 2069, als Rembrandt 400 jaar dood is.

Rembrandt van Rijn Zelfportret met de onderarm leunend op een stenen dorpel Beeld Rijksmuseum

Biografie

Jonathan Bikker, conservator onderzoek bij het Rijksmuseum, schreef een nieuwe biografie over Rembrandt. Het boek bevat veel ­afbeeldingen van werken in de tentoonstelling en van schilderijen uit andere collecties.

Bikker beschrijft het leven van Rembrandt van zijn jeugd als molenaarszoon in Leiden tot de nasleep van zijn begrafenis in de Westerkerk, 350 jaar geleden. De biografie presenteert zonder wereldschokkende nieuwe inzichten het leven van Rembrandt op een toegankelijke en aanstekelijke manier. Hij komt naar voren als een vernieuwende en provocerende kunstenaar, een rebel die een verpletterende indruk maakte in de Gouden Eeuw.

Rembrandt, biografie van een rebel, Nai Uitgevers € 25,00

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden