PlusNieuws

Rijksmuseum: Meisje met de fluit is wél een Vermeer

'Meisje met de fluit' is volgens het Rijksmuseum een echte Vermeer, terwijl de National Gallery of Art in Washington een maand geleden naar buiten bracht dat het een 'studio Vermeer' zou zijn. Beeld National Gallery of Art, Washington
'Meisje met de fluit' is volgens het Rijksmuseum een echte Vermeer, terwijl de National Gallery of Art in Washington een maand geleden naar buiten bracht dat het een 'studio Vermeer' zou zijn.Beeld National Gallery of Art, Washington

Meisje met de fluit is volgens onderzoekers van het Rijksmuseum een echte Vermeer. Dat is opmerkelijk; vorige maand werd het schilderij nog wereldnieuws omdat het volgens curatoren van de National Gallery of Art in Washington niet door de zeventiende-eeuwse meesterschilder geschilderd zou zijn.

Jan Pieter Ekker

In het Rijksmuseum hebben ze er eigenlijk nooit aan getwijfeld, maar nu benadrukken ze het toch nog eens: Meisje met de fluit is volgens het museum een echte Vermeer.

Ook Sint Praxedis en Zittende vrouw aan het virginaal zijn volgens Rijksmuseumdirecteur Taco Dibbits en Pieter Roelofs, hoofd schilder- en beeldhouwkunst van het museum, echte Vermeers. Over die twee werken bestond wereldwijd al lang discussie of ze echt zijn. Het bewaard gebleven oeuvre van Johannes Vermeer bestaat nu, inclusief deze drie schilderijen, uit 37 werken.

Dibbits en Roelofs deden hun mededeling dinsdag in het Frick Madison in New York, het tijdelijk onderkomen van de Frickcollectie, dat zijn drie Vermeers (andere werken dan hierboven genoemd, zie kader onder aan de tekst) uitleent aan het Rijksmuseum. Die werken zullen samen met 25 andere bewaard gebleven werken van Vermeer komend voorjaar te zien zijn op een grote Vermeertentoonstelling in het Rijksmuseum – een unicum. Zeven schilderijen zullen voor het eerst voor het Nederlandse publiek te zien zijn.

In de aanloop naar de Vermeertentoonstelling – de eerste in de geschiedenis van het Rijksmuseum – is een groot aantal schilderijen onderzocht met technieken en apparatuur afkomstig uit onder andere de medische wetenschap en de lucht- en ruimtevaart. Die moderne techniek wordt ook ingezet bij Operatie Nachtwacht, het minutieuze onderzoek naar het gelijknamige werk van Rembrandt van Rijn. Volgens de onderzoekers van het Rijksmuseum, het Mauritshuis en de Universiteit Antwerpen zijn Sint Praxedis (1655), Zittende vrouw aan het virginaal (1670-1672) en Meisje met de fluit (ca. 1665-1667) échte Vermeers.

Infraroodtechnieken

Elke vondst die tijdens het onderzoek wordt gedaan, roept ook weer nieuwe vragen op, zegt Pieter Roelofs, hoofd schilder- en beeldhouwkunst van het Rijksmuseum. “We kunnen materiaal-technisch onderzoek veel beter inzetten, maar we zien ook dat je daar niet alleen op kunt varen. Het gaat om geïntegreerd onderzoek, waarbij conservatoren, restauratoren en natuurwetenschappers samenwerken. Daarin lopen we als Rijksmuseum voorop, ook internationaal.”

“Naar Het melkmeisje was al zo vaak gekeken dat we dachten dat er niets meer aan te ontdekken zou zijn. En toen zagen we dankzij de modernste infraroodtechnieken een kannenbord en een vuurmand en kwamen we bij een onderschets terecht. En die onderschets zagen we daarna ook bij andere schilderijen.”

“We hebben full-body scans kunnen maken. En zo zien we nu bij Onderbreking van de muziek – een van de drie Vermeerwerken uit de Frickcollectie – hoe hij met de ogen van dat meisje aan het spelen is geweest, waardoor ze van ingetogen in één keer het beeld uit kijkt. Dat is belangrijk, omdat het iets zegt over hoe Vermeer zich heeft ontwikkeld als kunstenaar.”

Tekst gaat verder onder afbeelding

Sint Praxedis (1655) is volgens het Rijksmuseum van Johannes Vermeer en een van de allervroegste gesigneerde en gedateerde schilderijen die we kennen. Beeld The National Museum of Western Art, Tokyo
Sint Praxedis (1655) is volgens het Rijksmuseum van Johannes Vermeer en een van de allervroegste gesigneerde en gedateerde schilderijen die we kennen.Beeld The National Museum of Western Art, Tokyo

Sint Praxedis

Het schilderij Sint Praxedis werd lang alleen geaccepteerd door Vermeerkenner Arthur K. Wheelock jr., een voormalige curator van de National Gallery of Art in Washington. “In de loop van de tijd waren er al steeds meer collega’s overtuigd geraakt van de eigenhandigheid van het stuk,” zegt Roelofs. “Wij hebben het opnieuw onderzocht en op basis van dat onderzoek is onomstotelijk komen vast te staan dat het een eigenhandig werk is.”

Met een lachje: “Daar gaan we niet meer op terugkomen; als we daar op terugkomen, moeten we ook op Het melkmeisje terugkomen. Daarmee behoort het tot het kernoeuvre én is het een van de allervroegste gesigneerde en gedateerde schilderijen die we kennen.”

Ook Zittende vrouw aan het virginaal is volgens de onderzoekers van het Rijks een echte Vermeer. “Door breed te kijken en ook andere schilderijen te bestuderen, zien we elementen in het werk waarvan je als je ze geïsoleerd bekijkt zou kunnen denken: hé, dit is gek, dit kennen we eigenlijk niet. Die zien we wel degelijk terugkeren, maar niet in gezamenlijkheid. Door samen gedecideerd en gestructureerd te kijken, krijgen we een veel completer beeld van Vermeer als schilder.”

Meisje met de fluit

Hoogst opmerkelijk: Meisje met de fluit is volgens Roelofs cum suis ook een echte Vermeer, terwijl het schilderij vorige maand nog wereldnieuws werd omdat het volgens Marjorie Wieseman, curator van de National Gallery of Art in Washington, gemaakt zou zijn door een kunstenaar die misschien een student, leerling in opleiding of een amateur was die les kreeg van de meester. Eerder werd eigenlijk niet getwijfeld aan de echtheid van het werk.

“Wij wisten dat het speelde,” zegt Roelofs. “Tijdens een studiebijeenkomst afgelopen zomer in het Rijks opperden de collega’s van de National Gallery in Washington het al. We hebben toen onze argumenten met hen gedeeld, maar zij zijn op basis van hun eigen bevindingen naar buiten getreden met het nieuws dat het een ‘studio Vermeer’ is, wat ook weer interessant is, want daarmee openen ze het idee dat er een studio is geweest.”

Het onderzoek dat de National Gallery heeft gedaan, is volgens Roelofs voorbeeldig, maar volgens hem kunnen de onderzoekers van het Rijksmuseum, het Mauritshuis en de Universiteit Antwerpen nu nét iets breder kijken. “Dat betekent dat wij aspecten zien die zij tot nu toe niet hebben gezien. De beelden waar we naar kijken zijn hetzelfde, maar in Amsterdam zien wij iets anders dan zij in Washington.”

“Dat kun je hun niet kwalijk nemen, je kunt alleen maar tot conclusies komen op basis van de kennis die je hebt. Maar wij kunnen het beeld nu aanvullen door op andere schilderijen te wijzen. Wij geloven dat het juist is wat wíj zeggen; onze argumentatie is klip en klaar en gebaseerd op voortschrijdend inzicht. Meisje met de fluit wordt dus uitgeleend als ‘geen Vermeer’, maar wij zullen het als een echte Vermeer ophangen. De twijfel verdwijnt ergens tijdens de vlucht over de oceaan.”

Tekst gaat verder onder afbeelding

Het Rijksmuseum deed met moderne technieken onderzoek naar een groot aantal werken van Johannes Vermeer, waaronder ‘Brieflezende vrouw’. Beeld Rijksmuseum
Het Rijksmuseum deed met moderne technieken onderzoek naar een groot aantal werken van Johannes Vermeer, waaronder ‘Brieflezende vrouw’.Beeld Rijksmuseum

Visstilleven

Er is inmiddels consensus dat Vermeer niet meer dan vijftig schilderijen heeft gemaakt toen hij in 1675 op 43-jarige leeftijd overleed (Het melkmeisje schilderde hij toen hij pas 25 was), maar er is veel discussie geweest over wat wel en wat niet door hem geschilderd kan zijn.

In Johannes Vermeer van Delft 1632-1675, het standaardwerk van Vermeerkenner Albert Blankert uit 1975, worden 31 schilderijen toegeschreven aan de schilder. Er worden tien werken genoemd die niet meer bekend of te identificeren zijn en onder het kopje ‘twijfelachtige toeschrijvingen’ staan vier werken vermeld: De luitspeelster, Onderbreking van de muziek, Meisje met de rode hoed en Meisje met de fluit.

Bij dat laatste werk staat op de site van het Vermeer Centrum Delft vermeld dat Vermeer met dit schilderij is begonnen, maar dat het later door een navolger is afgemaakt (Zittende vrouw aan het virginaal wordt volgens het Vermeer Centrum Delft niet aan Vermeer toegeschreven).

Het beeld van Vermeer heeft zich door de tijd ontwikkeld, aldus Roelofs. “In 1935 organiseerde directeur Dirk Hannema in Museum Boijmans in Rotterdam de tentoonstelling Vermeer, oorsprong en invloed, Fabritius, de Hooch en de Witte – waarmee hij Vermeer teruggaf aan Nederland. Volgens Hannema was Vermeers oeuvre destijds veel groter; het telde wel vijftig schilderijen, waaronder een visstilleven.”

“Heel af en toe komt er een excentriek idee tussendoor, bijvoorbeeld dat een van Vermeers dochters zou hebben meegewerkt, maar de laatste vijftien jaar was er al redelijk veel consensus over de kerngroep van 37. Op basis van ons onderzoek zeggen wij nu: wij zijn ervan overtuigd dat deze 37 werken echte Vermeers zijn. Die werken zijn allemaal consistent in de manier waarop ze zijn gemaakt. Dat is dan ook de selectie waarvan we vanaf februari zoveel mogelijk exemplaren willen presenteren.”

Homecoming

Dat Roelofs en hoofddirecteur Taco Dibbits hun lijst dinsdag bekendmaakten in het tijdelijke onderkomen van The Frick Collection, het Breuer Building op Madison Avenue in New York, in aanwezigheid van directeur Ian Wardropper en adjunct-directeur Xavier Salomon, is geen toeval; het museum leent drie Vermeers uit voor de tentoonstelling. Dat is niet eerder gebeurd. Henry Clay Frick, de oprichter van het museum, heeft namelijk in zijn testament laten vastleggen dat de werken zijn vroegere woonhuis op Fifth Avenue nooit mogen verlaten.

Op de laatste grote Vermeertentoonstelling in Nederland, in 1996 in het Mauritshuis in Den Haag ontbraken de drie schilderijen dan ook. Destijds werden er 22 werken getoond van de Delftse meester. Overigens is die bepaling uit Fricks testament vorig jaar al geschonden toen de werken tijdelijk naar het Breuerhuis verhuisden vanwege de restauratie van het Henry Clay Frick House, het vaste onderkomen van The Frick Collection.

Toen zeven jaar geleden bekend werd dat het Henry Clay Frick House moest worden verbouwd, is het Rijksmuseum pogingen gaan ondernemen de drie Vermeers naar Nederland te halen. “Het toverwoord was homecoming;” zegt Roelofs, “daar bleken de Amerikanen gevoelig voor. Zij vinden het net als wij belangrijk om een nieuwe generatie kennis te laten maken met Vermeer. Want als je nu onder de veertig bent, heb je nooit de kans gehad om een Vermeertentoonstelling te zien.”

Van de 37 echte Vermeers komen er dankzij deze internationale samenwerking zeker 28 naar Amsterdam. “En misschien nog een of twee. We zijn nog in gesprek, maar de kans is heel klein want er zitten schilderijen bij die te fragiel zijn. Dat is voor ons een no go; een werk vertelt zelf of het kan reizen, daar zullen we nooit tegenin bewegen. Maar wat kan reizen, komt.”

Met nauwelijks verholen trots: “Er wordt wel vaker geroepen dat iets a once in a lifetime opportunity is, daardoor is het een beetje een holle kreet, maar dit gaat écht niet meer gebeuren.”

Vermeer: 10 februari t/m 4 juni in het Rijksmuseum. Kaartverkoop via rijkmuseum.nl

Zittende vrouw aan het virginaal. Beeld Rijksmuseum Carola van Wijk
Zittende vrouw aan het virginaal.Beeld Rijksmuseum Carola van Wijk

The Frick Collection

Door de verbouwing van het Henry Clay Frick House is een deel van de collectie, waarvan bij testament is vastgelegd dat die het pand nooit mag verlaten, nu toch op reis. Tien Hollandse Meesters zijn nog tot en met 15 januari te zien in het Mauritshuis in Den Haag. Daaronder het beroemde Zelfportret van Rembrandt uit 1658, Portret van een man (ca. 1660) door Frans Hals en een Vermeer, De soldaat en het lachende meisje, die aansluitend ‘doorreist’ naar het Rijksmuseum.

Lijst met werken in de Vermeer-tentoonstelling

Rijksmuseum, Amsterdam
1. Het melkmeisje (ca. 1658-1659)
2. Gezicht op huizen in Delft (‘Het straatje’) (1658-1659)
3. De liefdesbrief (ca. 1669-1670)
4. Brieflezende vrouw in blauw (ca. 1662-1664)

Mauritshuis, Den Haag
5. Meisje met de parel (ca. 1664-1667)
6. Gezicht op Delft (ca. 1660-1661)
7. Diana en haar Nimfen (ca. 1655-1656)

The Frick Collection, New York
8. De soldaat en het lachende meisje (ca. 1657-1658)
9. Onderbreking van de muziek (ca. 1659-1661)
10. Dame en dienstmeid (ca. 1665-67)

The Metropolitan Museum of Art, New York
11. De luitspeelster (ca. 1662-1664)
12. Allegorie op het geloof (ca. 1670-1674)

The Leiden Collection, New York
13. Zittende vrouw aan het virginaal (ca. 1670-1672)

National Gallery of Art, Washington
14. Schrijvende vrouw in het geel (ca. 1664-1667)
15. Meisje met de rode hoed (ca. 1664-1667)
16. Meisje met de fluit (ca. 1664-1667)
17. Vrouw met weegschaal (ca. 1662-1664)

The National Museum of Western Art, Tokyo
18. Sint Praxedis (1655)

The National Gallery, Londen
19. Staande virginaalspeelster (ca. 1670-1672)
20. Zittende virginaalspeelster (ca. 1670-1672)

National Galleries of Scotland, Edinburgh
21. Christus in het huis van Maria en Martha (ca. 1654-1655)

National Gallery of Ireland, Dublin
22. Schrijvende vrouw met dienstbode (ca. 1670-1672)

Musée du Louvre, Parijs
23. De kantwerkster (ca. 1666-1668)

Gemäldegalerie – Staatliche Museen zu Berlin, Berlijn
24. Vrouw met parelsnoer (ca. 1662-1664)
25. Het glas wijn (ca. 1659-1661)

Gemäldegalerie Alte Meister, Dresden
26. De koppelaarster (1656)
27. Brieflezend meisje bij het venster (ca. 1657-1658)

Städel Museum, Frankfurt am Main
28. De geograaf (1669)

Echte Vermeers die niet naar Amsterdam komen

29. Slapende jonge vrouw (1656-1657), The Metropolitan Museum of Art
30. Jonge vrouw met een waterkan (1662-1664), The Metropolitan Museum of Art
31. Meisje met de sluier (1664-1667), The Metropolitan Museum of Art
32. De astronoom (1668), Musée du Louvre, Abu Dhabi
33. Jonge vrouw met een wijnglas (ca. 1659-1661), Herzog Anton Ulrich Museum, Braunschweig
34. De muziekles (ca. 1662-1664), Buckingham Palace, Londen
35. De gitaarspeelster (1670-1671), Kenwood House, Londen
36. De schilderkunst (ca. 1666-1668), Kunsthistorisch Museum, Wenen
37. Het concert (ca. 1662-1664), Isabella Stewart Gardner Museum, Boston (in 1990 gestolen en sindsdien spoorloos)

‘Ik beet op mijn tong om maar niets te zeggen’

Paroolredacteur Jan Pieter Ekker hoorde het nieuws over de drie nieuwe Vermeers begin oktober dankzij een terloopse opmerking van de Vermeerkenner van het museum. ‘De persvoorlichter bagatelliseerde de opmerking, maar daar ging ik niet in mee.’ Lees hier verder.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden