PlusAchtergrond

Richard Wagner: een groots componist, met gitzwarte smetten

Wagner is niet dood, hij leeft meer dan ooit tevoren. Alex Ross, schrijver van de bestseller The Rest Is Noise, plaatst Wagners muziek in Wagnerism in de breedst mogelijk context.

Richard Wagner.Beeld Getty Images

Als u of ik onze laatste adem op dinsdag 13 februari 1883 hadden uitgeblazen, zouden er tranen zijn gevloeid, naast, wellicht, enig ophalen van schouders en beleefd geveins.

Bij de dood van Richard Wagner op diezelfde dag – hij stierf in Venetië in het Palazzo Vendramin Calergi aan het Canal Grande – gebeurde er iets geheel anders. Gustav Mahler moet bij het horen van het nieuws huilend de straat op zijn gerend, roepende ‘de Meester is gestorven!’. Pietro Mascagni sloot zich op in zijn kamer en schreef Elegia per orchestra in morte di R. Wagner en Franz Liszt componeerde het merkwaardige pianostuk Am Grabe Richard Wagners.

Herdenkingsconcerten

Over de hele wereld werden herdenkingsconcerten gegeven, in ontelbare kranten en tijdschriften verschenen artikelen waarin de lof van de beroemdste componist of zelfs kunstenaar van zijn tijd werd bezongen.

Wagners invloed op de kunsten, op de wereld zelfs, was en is dan ook immens, maar niet vrij van smetten, zo gitzwart dat ze niet weg te wassen zijn. De Amerikaanse musicoloog Alex Ross schreef er een pil van 400 pagina’s over, Wagnerism, en net als zijn eerdere boek The Rest Is Noise, waarin hij de twintigste-eeuwse muziek in een brede sociaal-maatschappelijke context plaatst, is de monografie een wonder van documentatie, associatie en eruditie.

Nazi’s

‘De chaotische postume cultus die bekend werd als wagnerisme was allesbehalve puur of zelfs voornamelijk muzikaal van aard. Hij omspande de hele wereld van de kunsten – poëzie, de literatuur, schilderkunst, theater, dans, architectuur en film. Hij drong ook door in de politiek: zowel de bolsjewieken in Rusland als de nazi’s in Duitsland gebruikten Wagners muziek als soundtrack bij hun pogingen de mensheid te herordenen,’ schrijft Ross op pagina 11. De navolgende bladzijden zijn een uitwerking van die notie, waarbij hij veelvuldig onvermoede zijstraten inslaat.

Als gids in de meanderende wereld van Wagner en zijn invloed toont Ross zich een man van de nuance. Hij kan geen bewering doen of hij levert een citaat of een referentie waarin het tegendeel wordt beweerd. In een populistische tijd waarin iedereen zijn eigen onomstotelijke gelijk lijkt te koesteren, is Ross een zeer welkome frisse bries van bedachtzaamheid.

Kulturbolschewist

Het zal geen toeval zijn dat hij hoofdstuk 13 heeft gereserveerd voor de invloed van Wagner op de leider van het Derde Rijk. Hij hangt het op aan de toespraak die Thomas Mann op 13 februari 1933 hield in het Concertgebouw, waarin hij krachtig stipuleerde dat Wagner stond voor ‘hervorming, verandering, bevrijding’ en daarom door de nazi’s zeker een Kulturbolschewist genoemd zou zijn. Mann speelde hier met vuur, kon niet terug naar Duitsland en zou in Exil gaan. Zijn bewondering voor Wagner bleef niettemin overeind, omdat hij de man volkomen ambigu vond: ‘De Duitse geest was alles voor hem, de Duitse staat niets,’ schreef Mann. 

Zelfs zijn antisemitisme was dubbelzinnig; of krankzinnig. Weliswaar liet hij Hermann Levi de première van Parsifal dirigeren en vertrouwde hij de impresario Angelo Neumann een reisproductie van Der Ring des Nibelungen toe, maar toen koning Ludwig II van Beieren hem vroeg naar de reden waarom hij zich door zoveel Joden liet omringen, tartte zijn antwoord elke logica. Geparafraseerd: het was een daad van zelfbescherming tegen een vijand die ‘ons Duitsers ongetwijfeld zal vernietigen’.

Moraal van de soldaat

Desondanks werd Wagners toe-eigening door de nazi’s voortvarend ter hand genomen, al was er voor zijn laatste opera Parsifal, waarin medelijden centraal staat, geen plaats. Ook in 1943 en 1944 gingen de Bayreuther Festspiele dus gewoon door, met uitsluitend opvoeringen van Die Meistersinger von Nürnberg op het programma. Götterdämmerung en Parsifal werden minder geschikt geacht om het moraal van de Duitse soldaten die de zaal moesten vullen op te krikken.

Termen die nu begrippen zijn, werden ontleend aan Wagners teksten. De Siegfriedlinie. Nacht und Nebel. Operatie Walküre (de codenaam voor Claus von Stauffenbergs aanslag op de Führer).

Na een korte naoorlogse dip kwam het wagnernisme weer sterk terug, met Hollywood als belangrijke aanjager. The Lord of the Rings (zowel de films als Tolkiens boeken), Star Wars en Game of Thrones zijn zonder Wagner ondenkbaar. En iedereen kent de helicopterscène uit Apocalypse Now, met de Walkürenritt.

Ross levert met zijn rijke boek een overstelpende hoeveelheid materiaal voor de gedachte dat Wagner nu, 147 jaar na zijn dood, levender is dan ooit.

Non-Fictie

Alex Ross
Wagnerism – art and ­politics in the shadow of music
HarperCollins, €17,99, 400 blz

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden