Plus Achtergrond

Rembrandt heeft de veren op De Nachtwacht later weggeschilderd

Scannen van de Nachtwacht Beeld Jan-Kees Steenman

Een speciale scanner, die op een centimeter afstand langs De Nachtwacht beweegt, onthult veel nieuws over Rembrandts beroemdste schilderij.

Voordat de eerste bezoekers het Rijksmuseum binnenstromen zijn twee medewerkers van het museum al bezig voor De Nachtwacht. Ze staan op een beweegbaar plateau dat op de juiste plek voor het schilderij wordt gepositioneerd.

De Nachtwacht wordt gescand met een macro-röntgenfluorescentiescanner, kortweg: macro-XRF-scanner. Het principe lijkt op een röntgenfoto die de tandarts maakt, maar daar zie je alleen een contrast tussen zware en lichte elementen, terwijl een XRF precies laat zien welke scheikundige elementen aanwezig zijn.

Parallel

“We zijn al heel ver,” zegt onderzoeker Annelies van Loon (49). “We zijn linksonder begonnen en nu bijna klaar.” De Nachtwacht wordt in 56 stukjes gescand. “Er zijn zeven kolommen en acht rijen. Elke scan meet 78 bij 58 centimeter.”

De scanner moet zo goed mogelijk parallel aan het schilderij staan. “Dat kost de meeste tijd, want het is niet helemaal vlak. Uiteindelijk beweegt de scanner op 1 centimeter afstand van het doek. Dat is heel dichtbij, dus we moeten van tevoren zorgen dat het absoluut veilig is.”

De scanner gaat met stapjes van een halve millimeter. “Het resultaat zijn zwart-witcontrastbeelden van de chemische elementen. Je krijgt een idee waar lood zit, of kwik. Daaruit kun je afleiden welke pigmenten gebruikt zijn. Kwik wijst bijvoorbeeld op vermiljoenrood. Rembrandt had maar een beperkt palet, maar hij kon dat op een heel slimme manier gebruiken.”

De macro-XRF-techniek is de afgelopen tien jaar ontwikkeld voor onderzoek naar schilderijen. In het begin moest een schilderij naar een onderzoeksfaciliteit worden gebracht. De apparatuur wordt steeds mobieler, waardoor een werk gescand kan worden op de plek waar het hangt.

Als de onderzoekers klaar zijn met de opnames, scannen ze nog een aantal gezichten en andere details op een hogere resolutie. Dan gaat de scanner in stapjes van 0,25 mm langs het doek.

Schoenen met veters

Het Rijksmuseum heeft software ontwikkeld waarin alle resultaten aan elkaar gekoppeld worden. Achter De Nachtwacht is een museumzaal ingericht als onderzoeksruimte. Van Loon laat de opnames zien die inzicht geven in onderlagen van het schilderij. Rembrandt heeft de helm van een van de figuren een andere plek gegeven. En er is opeens een eerste schets te zien van een paar schoenen met veters. Het meisje had een verentooi die verdwenen is. Ook een andere figuur had veren op zijn hoed die Rembrandt later heeft weggeschilderd.

“Ik was heel nieuwsgierig naar de donkere delen. Waren die zo bedoeld of zijn sommige details verdwenen door veroudering van de verf of door restauraties?” Van Loon klikt op het element kobalt, waarin een duidelijke schets van architectonische details zichtbaar wordt. “Kobalt komt van blauw glas. Rembrandt gebruikte dat veel in zijn verf, ook in mengsels. Ik vind het leuk dat we nu veel meer details kunnen zien.”

In het Rijksmuseum wordt sinds juli De Nachtwacht achter een glazen ruit gerestaureerd. De komende maanden volgt Het Parool ‘Operatie Nachtwacht’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden