'Relaties zijn in China niet meer gebaseerd op liefde'

Filmmaker Jia Zhangke (48) stelt in Ash Is Purest White de Chinese traditie van (half)criminele vrijbuiters tegenover het materialistische moderne leven. Zijn vrouw kreeg de hoofdrol als overlever die moeiteloos mannen oplicht.

Jia Zhangke Beeld -

In hoe iemand overkomt kun je je sterk vergissen. Wie met Jia Zhangke praat, krijgt de indruk van een schuchtere filmmaker die het liefst buiten de publiciteit rustig aan zijn films werkt. Een echte filmauteur die met zachte stem over zijn films praat, die stuk voor stuk kritisch zijn over de economische veranderingen van de afgelopen dertig jaar in China.

Dat dwong Jia nogal eens tot spitsroeden lopen, want de Chinese autoriteiten namen hem zijn onafhankelijk ­gemaakte films niet in dank af. Op het filmfestival in ­Rotterdam begin dit jaar lijkt Jia ogenschijnlijk nog steeds op de filmmaker zoals we hem ooit ­leerden kennen, maar de schijn bedriegt, want Jia is sinds vorig jaar ook lid van het Volkscongres, het drieduizend leden tellende Chinese parlement.

Politicus
Deze verlegen man in een politieke arena? Moeilijk voor te stellen. Bovendien: hoe combineer je een succesvolle internationale filmcarrière met het lidmaatschap van het parlement? Typisch een vraag voor een westerling die de Chinese politieke mores niet kent, blijkt uit Jia's ­besmuikte lach. "Parlementslid is in China een parttimebaan. We komen twee weken per jaar bij elkaar. Nee, dat is niet veel, maar als parlementslid observeer je ook het leven in je omgeving. Als je problemen signaleert, geef je die door aan het Permanente Comité van het Congres, dat verplicht is om je feedback te geven."

De functie van parlementslid maakt zijn leven moeilijker noch makkelijker, stelt Jia. "Er is niets veranderd, behalve dat ik er nu een platform bij heb om mijn meningen te ­uiten. Ik deed dat al in films en artikelen, maar nu ook in het Congres."

Daarin ziet Jia het als zijn belangrijkste taak om het ­culturele leven te stimuleren in de provincie Shanxi, het vervuilde kolendistrict in Noord-China waar hij is opgegroeid. Dat hij die taak serieus neemt, blijkt uit het door hem opgerichte filmfestival in de stad Pingyao. Niet zomaar een festivalletje, maar een internationaal filmfestival onder leiding van Marco Muller, die in het begin van de jaren negentig twee jaar ­directeur was van het filmfestival in Rotterdam. In oktober vindt de derde editie van het festival plaats, zegt Jia niet zonder trots.

Dat hij iets voor zijn geboortestreek wil doen, klinkt ­oprecht. De in Fenyang geboren zoon van een middelbare schoolleraar en een winkelcaissière zegt dat hij het geluk had in de jaren tachtig op te groeien. "In die tijd kwamen westerse boeken en films China binnen. Ik was dol op film en zag veel arthousefilms. Die zetten me aan om filmmaker te worden."

Maffia
Toen hij 23 was, lukte het Jia om toegelaten te worden tot de filmschool in Beijing. Zoals meer filmende generatiegenoten wilde hij niet werken bij de staatsstudio's, maar onafhankelijk blijven. In twintig jaar ontwikkelde Jia zich met films als Platform, Unknown Pleasures, Still Life en A Touch of Sin tot de belangrijkste Chinese regisseur in de internationale filmwereld. Met zijn onafhankelijke kritische films balanceerde hij vaak op het politieke randje en had hij te maken met censuur. Dat hij met Ash Is Purest White nu toch met een staatsstudio heeft samengewerkt, heeft zijn werkwijze niet beïnvloed, stelt Jia ­nadrukkelijk. "Ash Is Purest White is precies zoals ik het wilde maken."

Het tussen 2001 en 2018 spelende Ash Is Purest White gaat over de relatie van een stel, voor wiens levenswijze in China de term 'jianghu' bestaat: outsiders die zich afkeren van de gevestigde orde. De term laat zich moeilijk ­vertalen, zegt Jia. "Het zijn rondreizende mensen zonder thuis. Ze leven in een grijze zone en doen denken aan maffia, maar het is veel breder; er zitten ook ambachtslieden, handelaren en zelfs genezers tussen. Met hun ­levenswijze staan ze tegenover machthebbers."

Sterke vrouwenrol
Jia houdt het moderne China deze verdwijnende tegencultuur - waarin erecodes een grote rol spelen - als ­spiegel voor. "De persoonlijke verhoudingen tussen mensen zijn veranderd. Menselijke relaties zijn nu gebaseerd op winst en geld en niet op liefde en vertrouwen."

Op de vraag of hij het Chinese verleden niet romantiseert, omdat China ook zeer wrede leiders als Mao kende, valt de filmmaker even stil. Aarzelend: "Het hangt ervan af welk ­verleden je bedoelt. Natuurlijk zijn er ellendige dingen gebeurd en heerste er duisternis, maar Ash Is ­Purest White gaat over de relaties tussen gewone mensen. Over hoe zij in het verleden met elkaar omgingen. Dus: ik veroordeel het verleden zeer, maar niet hoe gewone mensen met ­elkaar omgingen. Ik denk dat dat positief was."

Hij noemt een voorbeeld uit zijn jeugd. "Wij woonden rond een binnenplaats met zes of zeven gezinnen. Dat ­waren allerlei soorten mensen - boeren, leraren, arbeiders, ­politieagenten - die dicht bij elkaar stonden en ­vertrouwd met elkaar omgingen."

Clichés
Het Westen kent China slecht, zegt Jia. "Er zijn zoveel vooroordelen en clichés." Lachend: "Het zit vaak in kleine dingen. Er is geen algemeen beeld van China te geven, omdat alles er altijd in beweging is. Alles gebeurt er van geval tot geval."

Ash Is Purest White is niet Jia's eerste film waarin zijn vrouw Tao Zhao speelt, maar wel de eerste die bijna volledig om haar personage draait. Haar aandeel is zelfs nog groter. "Zij leest mijn scripts en komt met zinnige opmerkingen." Als voorbeeld noemt Jia haar commentaar op zijn eerste scriptversie van Ash Is Purest White. "De film eindigde met de broederschap van jianghu-mannen. Zij vond dat de film daardoor te veel over jianghu ging. Wat haar ­betreft gaat de film over mensen en moet het einde dus ook over mensen gaan. Dat heb ik veranderd in het script."

Dat Zhao's personage een overlever is, die zonder moeite mannen oplicht, past in de jianghu-traditie, zegt Jia, die graag meer sterke vrouwenrollen in Chinese films ziet. "Een sterke vrouw in een film is een verfrissend voorbeeld voor de maatschappij." Of het Chinese publiek ­zulke films wil zien? "Ash Is Purest White trok in China drie miljoen bezoekers. Vergeleken met commerciële films is dat weinig, maar voor mijn films veel. Ik ben ­tevreden."

Balanceeract

Alle Chinese filmmakers zijn in een ­balanceeract met de censuur verwikkeld. Jia Zhangke is een goed voorbeeld. In 1997 kreeg hij na Pickpocket een levenslang beroepsverbod. Toch filmde hij op eigen houtje door. In 2004 werd het beroepsverbod opgeheven. In de jaren erna groeide Jia ­internationaal uit tot China's meest prestigieuze filmmaker. Ook het ­Chinese regime omhelst hem inmiddels, want Jia is sinds vorig jaar lid van het Volkscongres. Gebruikt Peking zijn films als een liberale façade voor politieke en sociale repressie? Jia weet het vast, maar voor een buitenstaander is de Chinese werkelijkheid ondoorgrondelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden