PlusInterview

Regisseur ­Valentyn Vasyanovych over Atlantis: ‘Ik wilde voorbij die vuile oorlog kijken’

In het visueel overdonderende Atlantis schetst Valentyn Vasyanovych een toekomstbeeld van zijn thuisland Oekraïne. Zijn grootse beelden tonen verwoesting, maar ook een sprankje hoop.

Beeld Filmdepot

Het is bijna een cliché aan het worden op deze pagina’s: de vermelding dat films die ruim voor de pandemie werden gemaakt, onverwacht relevant zijn in deze coronatijden. Dat zou maar eens klaar moeten zijn.

In het geval van Atlantis van de Oekraïense regisseur ­Valentyn Vasyanovych (49) kunnen we er toch echt niet omheen. Wanneer we de regisseur in januari spreken op het filmfestival van Rotterdam is er nog amper sprake van het virus. En toch gaat ons gesprek over een ­gevoel van ­naderend onheil dat de hele wereld lijkt te voelen, en over wat er voorbij die apocalyps zou kunnen liggen.

Code diepdonkerrood

In Atlantis is die apocalyps de nog altijd voortwoekerende oorlog in Oekraïne. Over de situatie in zijn land kan Vasyanovych op het moment dat we hem spreken kort zijn: “Er is niets veranderd. De oorlog moddert gewoon door, dagelijks gaan er mensen dood. En met de verkiezing van onze nieuwe president (komiek Volodymyr Zelenski, die sinds mei 2019 aan de macht is), hebben we veel geloofwaardigheid ingeleverd op het wereldtoneel. Koren op de molen van de Russische imperiale machine.”

Intussen was de aandacht van de wereld alweer verder geschoven, en werd de oorlog langzaamaan vergeten. Daar moest corona toen nog bijkomen – op het moment van schrijven heeft Oekraïne volgens het Ministerie van Buitenlandse Zaken het reisadvies ‘code oranje’ (met ­uiteraard code diepdonkerrood voor het oorlogsgebied).

Atlantis gaat echter niet over die eindeloos complexe huidige situatie, maar over hoe de wereld er daarna uit zou kunnen zien. Als de oorlog ooit voorbij is, en er begonnen moet worden aan een vorm van wederopbouw.

“Niemand begrijpt wat er nu gaande is,” legt Vasyanovych uit. “We snappen het in Oekraïne zelf al niet, laat staat dat men er in de rest van de wereld grip op heeft. Als ik daar een film over had willen maken, zou ik zijn verzand in uitleg van al die details en nuances.

“Toen ik bedacht dat ik naar de toekomst kon kijken, naar een wereld hier voorbij, gaf dat een enorm gevoel van vrijheid. Ik wilde voorbij die vuile oorlog kijken, en laten zien: waar kan dit eindigen?”

Babybulldozer

Dat is bepaald geen vrolijk plaatje. Atlantis schetst een ­postapocalyptische wereld, die door de oorlog ook ecologisch is stukgeslagen. Het is grauw, modderig, vervallen, bezaaid met lijken, en al het water is vergiftigd. Toch wil je ernaar blijven kijken, omdat Vasyanovych die wereld vat in overdonderende beelden. Grootse landschappen en immense fabrieken, waarin de mensen als miertjes ronddolen. Je zou het maximalistisch kunnen noemen, of brutalistisch.

Zo zie je zijn hoofdpersoon een tijd lang op een stoffige werkplaats staan, en komt er dan plotseling een immense bulldozer langsrazen – groot genoeg om een kleinere bulldozer in zijn laadklep te vervoeren. “Alsof het een babybulldozer is,” glimlacht Vasyanovych. “Dat moment ontstond toevallig: we waren die locatie aan het voorbereiden en dat bulldozertje stond in beeld. Toen ik vroeg of ze hem weg konden halen, kwamen ze met die enorme bulldozer aan. Dat ben ik meteen gaan filmen.”

Regisseur ­Valentyn Vasyanovych.Beeld Gamma-Rapho via Getty Images

Het is de kern van zijn werkwijze, zegt Vasyanovych. Als regisseur is hij niet zo veel bezig met de acteurs (“Ik zorg gewoon dat ik het juiste type heb, verder gaat het vanzelf”) maar vooral met de locatie en hoe die in beeld wordt ­gebracht. “Ik schrijf natuurlijk een scenario, maar pas als we op de locaties staan, zie ik de hele film voor me. Ik heb de luxe dat ik mijn eigen producent ben, dus als we aan het draaien zijn en ik heb nog niet gevonden wat ik nodig heb, doen we het gewoon opnieuw. Je kunt het altijd zien: of die energie is er, of hij is er niet.”

Filmen in het oosten van Oekraïne, waar de oorlog woedt, was uiteraard uit den boze. Maar ook in het veilige deel van het land was het industriële verval dat hij zocht voor zijn uitgestrekte beelden voorhanden. Misschien zelfs wel meer dan in het oosten. “Neem nou het compleet verwoeste flatgebouw waar de hoofdpersoon woont. Dat vonden we in de buurt van een oude kerncentrale. We hebben er nog wel wat aan gedaan, een beetje brand gesticht, maar die verwoesting was er al. In het oosten zie je dat niet – als het niet meer te repareren is, worden dat soort gebouwen direct gesloopt, en anders wordt het opgelapt.”

Tunnel

Atlantis is een film die voelt als een depressie. En toch zit er ook hoop in. Als we Vasyanovych voorleggen dat zelfs het uitgangspunt van de film in essentie hoopvol is, omdat het ervan uitgaat dat deze oorlog ooit ten einde zal komen, veert hij op. “Dat was precies waar ik naar zocht. Iedereen wil licht aan het einde van de tunnel zien, toch? Iedereen in Oekraïne zit op dit moment in die tunnel, en dat is verschrikkelijk – het is duister, het is bloederig, het is smerig. Dus voor al die mensen wilde ik die hoop toch een beetje laten glimmeren in de verte.”

Dat was niet zijn uitgangspunt, zegt Vasyanovych – de film dwong het af. “Ik had in eerste instantie een versie ­gemaakt die dat niet had; geen leven, geen hoop, geen sprankje licht. Die hele film was gemaakt, maar toen we de montage klaar hadden, vond ik het niet om aan te zien. Dit was niet wat ik de wereld wilde tonen. Toen is de hele film nog veranderd: ik heb een liefdesverhaal toegevoegd, en het hele einde is omgegooid.”

Het roept de vraag op of hij die hoop ook in de huidige realiteit terugziet. Of is er fictie voor nodig om hem in het leven te roepen? “Nee, het is er – natuurlijk is het er. Die hoop zit in mij, dat optimisme moet bestaan voordat ik het in de film kan stoppen. Het gaat over mijn land, mijn ­leven, dus die hoop kan geen fictie zijn.”

Valentyn Vasyanovych

Valentyn Vasyanovych (Zjytomyr, Oekraïne, 1971) werd opgeleid als cameraman en documentairemaker, maar richt zich inmiddels voornamelijk op speelfilms. Met Atlantis won hij in 2019 de hoofdprijs in de Orizzonticompetitie van het filmfestival van Venetië.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden