Plus Interview

Regisseur Tamara Kotevska gooit hoge ogen met docu over bijenjager

Coregisseur Tamara Kotevska. Beeld Ilya S. Savenok/Getty Images

‘Toen we Hatidze ontmoetten, wisten we direct dat zij de film moest dragen,’ zegt coregisseur Tamara Kotevska over de charismatische hoofdpersoon van haar wonderschone documentaire Honeyland

De zegetocht die de documentaire Honeyland het afgelopen jaar maakte, lijkt in schril contrast te staan met de ­bescheiden leefwereld die de film portretteert. Bij de première op het filmfestival van Sundance in januari 2019 werd de film van Tamara Kotevska en Ljubomir Stefanov met drie prijzen de meest bekroonde film van het festival.

Het portret van de laatste vrouwelijke bijenjager in een afgelegen plaatsje in Noord-Macedonië sleepte sindsdien handenvol prijzen binnen op internationale festivals; ook op het afgelopen Idfa eindigde het hoog in de publiekspeilingen. En Honeyland is een van de vijftien films die nog in de running zijn voor de documentaire-Oscar, die net als de andere Oscars eind februari wordt uitgereikt.

Dat is niet niks voor een verhaal over het obscure bijen­jagen: het winnen van honing uit de nesten van wilde bijen. Hatidze, de charismatische hoofdpersoon van de film, is er een kei in. Als ze de Macedonische bergen in trekt, laat ze de helft van de honing die ze vindt achter voor ‘haar’ bijen. Van de andere helft schraapt ze een simpel ­leven bij ­elkaar voor haarzelf en haar hoogbejaarde moeder.

Ze zijn de enige twee overgebleven bewoners van hun zeer afgelegen dorpje – totdat in de zomer de buren arriveren, een luidruchtig groot gezin van seizoens­migranten. Als die zich in navolging van Hatidze ook op de bijenhouderij storten, gaan ze een stuk minder behoudend te werk dan hun buurvrouw. Zo tekenen zich in deze uithoek in het klein de grote ontwikkelingen af waar de ­hele wereld op dit moment voor staat: kleinschalig en duurzaam versus verwoestende schaalvergroting.

Wilde buren

Als de parabel die in Honeyland wordt geschetst soms wat al te netjes uit de rommelige realiteit lijkt op te doemen, klopt dat, zegt coregisseur Tamara Kotevska tijdens Idfa. Wat in de film wordt gepresenteerd als een verloop van vier seizoenen, werd in werkelijkheid gefilmd in de loop van drie jaar.

“We hadden al zes maanden gedraaid voordat die buren arriveerden. Tot dat moment dachten we nog dat we een korte film aan het maken waren; Hatidze was een fantastische hoofdpersoon, maar haar verhaal alleen was niet ­genoeg voor een langere film. Toen ze ons echter begon te vertellen over de problemen die ze had met haar buren, en hoe die draaiden om de bijenhouderij, wisten we direct dat het onderdeel van de film moest worden.”

Hatidze en haar moeder hadden de filmmakers met open armen ontvangen, aldus Kotevska. “Een ontzettend open persoon, ze houdt enorm van gezelschap en ze wil haar verhaal aan de wereld vertellen. We merken dat ook nu ze met ons langs allerlei filmfestivals reist: ze geniet ­ervan onder de mensen te zijn, waarschijnlijk veel meer dan Ljubomir en ik. Wij zijn van achter de schermen.”

Dat was anders met de nieuwe buren. “Het was lastig, het was daar een wilde boel en ze wilden in eerste instantie niet meewerken. Zestig procent van wat we schoten met die familie hebben we weer weggegooid. Wat je uiteindelijk in de film ziet, komt vooral uit het derde jaar van de ­opnamen, het laatste jaar dat we er waren. Pas toen waren ze op het punt dat ze zichzelf konden zijn voor de camera.”

Vierhonderd uur

Pas na twee jaar draaien begonnen Kotevska en Stefanov aan de montage. “We konden niet maar in het wilde weg beginnen, daarvoor was het veel te veel materiaal – meer dan vierhonderd uur,” zegt ze en ze lacht. “We wilden geen talking heads of voice-over gebruiken om informatie over te brengen. Dus we besloten om een klassiek narratief als uitgangspunt te nemen – introductie, conflict, oplossing. Bijna als een experiment: welk materiaal hebben we dat we kunnen gebruiken voor elke stap die er nodig is in zo’n verhaal? Toen we dat eenmaal op een rij hadden, zijn we de gaten gaan invullen.”

Zo hadden ze de eerste twee jaar geen goed beeldmate­riaal geschoten van de aankomst van de buren. “Ze waren er gewoon opeens, en dus konden we het conflict niet helder introduceren. Het volgende jaar zorgden we ervoor dat we er op tijd waren om te filmen hoe ze arriveerden.”

Een van de grootste verrassingen in de montage waren de grofgebekte levenswijsheden die Hatidzes hoogbejaarde moeder te berde brengt. “Hatidze en haar moeder spreken onderling Turks, wat wij geen van allen spreken,” zegt Kotevska. “Pas in de montagekamer werden hun ­gesprekken voor ons vertaald en ontdekten we wat een goud we in handen hadden met het universumpje van die twee samen. Die oude moeder is de beste scenarist die ik ken!”

Met die lange adem vertonen de makers wel wat gelijkenissen met Hatidzes zachtaardige aanpak in de bijenhouderij. Drie jaar lang keerden ze met grote regelmaat ­terug naar het afgelegen dorp. Met hun kleine crew van hooguit vier mensen sliepen de makers in tentjes in Hatidzes tuin.

“Omdat we er zo lang waren, werden we een deel van hun wereld, zowel voor Hatidze als voor haar buren,” zegt ­Kotevska. “In zekere zin moesten we onderdeel worden van het ecosysteem. Daarna accepteerden ze ons en de ­camera als logisch deel van het geheel – zoals zij de bijen en de koeien doen, zo doen wij de camera.”

En zoals Hatidze de helft van de honing achterlaat voor de bijen, zo delen de filmmakers nu de successen en ­opbrengsten van hun film met Hatidze. De makers hielpen haar zelfs een nieuw huis te kopen, dichter bij haar broers in een grotere stad.

Daarmee komt de manier van leven die de film zo liefdevol in beeld brengt ten einde. “Dat was toch al onvermijdelijk,” zegt Kotevska berustend. “Juist daarom was het voor ons zo belangrijk het op beeld vast te leggen. Haar verhaal is verdrietig, maar de film is dat niet, omdat Hatidze het niet is. Ze accepteert haar lot en buigt mee met de natuur.”

Honeyland is te zien in De Balie, Cinecenter, Eye, Filmhallen, Kriterion, Rialto, Studio/K.

Tamara Kotevska

Tamara Kotevska (Noord-Macedonië, 1993) en Ljubomir Stefanov (Noord-Macedonië, 1975) delen een achtergrond in het maken van documentaires en campagnefilms voor met name ecologische ngo’s. Met Honeyland maken ze hun eerste lange documentaire samen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden