PlusHolland Festival 2021

Regisseur Miranda Lakerveld over opera Ine Aya’: ‘Ik wilde twee werelden verbinden’

Regisseur Miranda Lakerveld maakte een voorstelling over de ontbossing op Kalimantan. Opera Ine Aya’ – een muzikaal huwelijk tussen westerse en ­oosterse cultuur – gaat op het festival in première.

Sopraan Frisna Virginia als Ine Aya’: godin van de aarde. Opera Ine Aya’ is een samensmelting van Kayan-epos Takna’ Lawe’ en Wagners Der Ring des ­Nibelungen. Beeld Rendy Mahardhika
Sopraan Frisna Virginia als Ine Aya’: godin van de aarde. Opera Ine Aya’ is een samensmelting van Kayan-epos Takna’ Lawe’ en Wagners Der Ring des ­Nibelungen.Beeld Rendy Mahardhika

Ine Aya’ is in de cultuur van de Kayan, een inheemse stam op het Indonesische eiland Kalimantan, de godin en beschermer van de bossen. Haar taak is er niet eenvoudiger op geworden sinds op industriële schaal ­bomen worden gekapt omdat er ruimte moet worden gemaakt voor palmolieplantages. Over de ontbossing en de rijke cultuur van de Kayan hebben de Indonesische componist Nursalim Yadi Anugerah en de Nederlandse regisseur Miranda ­Lakerveld van World Opera Lab een muziektheatraal stuk gemaakt, waarin fragmenten uit het Kayan-epos Takna’ Lawe’ hand in hand gaan met fragmenten uit Wagners Der Ring des Nibelungen. Het stuk, gemaakt vanuit een activistisch besef, gaat op het Holland Festival in première en wordt uitgevoerd door het Balaan Tumaan Ensemble.

“We hebben elkaar bij toeval ontmoet,” zegt Lakerveld. “Anderhalf jaar geleden, in Jogjakarta.”

“We werkten beiden aan een eigen project,” zegt Anugerah (die Yadi wordt genoemd).

Lakerveld: “Ik wilde naar Kalimantan; ik wilde een stuk maken over ontbossing en zocht een componist. Toen ontmoette ik Yadi, bij toeval. Hij bleek de juiste man.”

Lakerveld is als oprichter van World Opera Lab al jaren bezig de wereld van de westerse opera te verbinden met buiten-Europese tradities. Ze maakte onder meer de interculturele voorstellingen Majnun & Leyla (de Arabische versie van Romeo en Julia), Orfeo in India, De thuiskomst van Odysseus en Turan Dokht (in 2019 op het Holland Festival). Eerder was ze betrokken bij hernemingen van Der Ring des Nibelungen in de visie van Pierre Audi bij De ­Nationale Opera. Tijdens reizen naar India, China, Japan, Iran, Mexico, Tibet en Guatemala leerde ze de waarde en de grenzeloosheid van goede mythes kennen en ging ze op zoek naar manieren om die in opera’s onder te brengen. De voorstelling Ine Aya’ is daar ook weer een voorbeeld van.

Dialoog tussen twee kunstvormen

“Het onderwerp is de ontbossing op Kalimantan,” zegt ­Lakerveld. “We voelen die hier niet en doen er dus ook niks aan.” Maar zelf dacht ze, toen ze daar was, meteen aan de oermoeder en aardgodin Erda uit Wagners Ring en aan de ‘levensboom’, waarin oppergod Wotan het onoverwinnelijke zwaard Nothung heeft gekliefd. “Ik wilde meteen een opera maken waarin ik beide werelden met elkaar verbind.” Via componist Anugerah kwam ze in aanraking met de gemeenschap van de Kayan op Kalimantan.

“Ik leerde van de godin Ine Aya’, die als beschermster van de bossen het equivalent is van Erda. Op die manier kon de muziek en de mythologie van de Ring ­worden verbonden met die van de Kayan, vooral toen me ­duidelijk werd dat bij de Kayan een enorm epos is overgeleverd, genaamd ­Takna’ Lawe’. Oorspronkelijk werd het gezongen en gedanst, tienduizenden pagina’s lang. Door mondelinge overlevering bleef het bewaard. Ik stuurde Yadi de Ring; hij stuurde mij tienduizend pagina’s terug, haha.”

Een jaar lang werkten ze online samen, deden onderzoek en maakten een libretto zodat het een dialoog tussen twee kunstvormen is geworden. In de opera zitten zowel fragmenten van Wagner als uit de Takna’ Lawe’, die Anugerah ziet als ‘de Mahabharatha van de Kayangemeenschap’.

Wagners leidmotieven zijn vanwege het traditionele instrumentarium wellicht niet altijd even goed herkenbaar. Anugerah: “We werken met mondorgels, genaamd kaldi, die vijf tonen omvatten en we gebruiken de sape’, een tweesnarig instrument. Er is ook een variant met vier snaren, pentatonisch. Verder is er veel percussie – vier of vijf gongs – die een belangrijke rol speelt in de Kayanmuziek.”

De zangers zijn de sopraan Frisna Virginia als Ine Aya’, sopraan Bernadeta Astari als Brünnhilde en bariton Rolfe Dauz als Wotan. Het ensemble Balaan Tumaan vormt ook nog het koor, dat reageert op de vocalisten. Sommige ­scènes worden volledig gedanst. Dans is compleet geïntegreerd in het verhaal, met invloeden uit India, Aziatische vechtsporten en de commedia dell’arte.

Anugerah: “De partituur is een mix van vastliggende dingen en vrijere versieringen.”

Lakerveld: “De vocale lijnen zijn veelal geïmproviseerd.”

Artistiek ecosysteem

De hedendaagse muziekscene in Indonesië is rijk, zegt Anugerah. “Er zijn veel componisten, die in vele stijlen schrijven. Slamet Abdul Sjukur (1935-2015) is de grondlegger van de scene. Hij studeerde in de jaren zestig in Frankrijk bij Messiaen en werkte met Dutilleux. Je zou hem een minimalist kunnen noemen. Hij heeft veel leerlingen die zich in westerse technieken hebben verdiept. Ze studeren meestal aan conservatoria en universiteiten in Jogja en ­Jakarta, maar niet op Kalimantan, waar ik vandaan kom. In de stad waar ik woon is maar één universiteit, die zich louter richt op pedagogiek. Er zijn pogingen een netwerk van Indonesische componisten op te zetten, ook buiten Java, maar dat komt nog niet erg van de grond.”

“Het enige wat we kunnen doen, is werken vanuit kleine collectieve projecten. Ik heb bijvoorbeeld met vrienden mijn eigen ensemble opgericht, dat ook op het Holland Festival te horen zal zijn. Alle musici hebben hun eigen traditionele muzikale achtergrond, maar ze spelen ook rock en funk en hebben zich verdiept in westerse klassieke muziek, van Bach tot Xenakis. Met het ensemble spelen we bij voorkeur stukken van nog levende componisten uit onze regio. Ik ontdekte dat het vooral van belang was mijn eigen traditie te leren kennen. Van onze eigen muziek ­bestaat geen geschreven geschiedenis. Het is een orale traditie. Alles komt van mondelinge overlevering.”

Lakerveld: “De nieuwe generatie is geïnteresseerd in ­oude traditie en doet daar iets mee. Dat zie je wereldwijd gebeuren.”

Anugerah: “Ik zou graag zien dat hier een goed functionerend artistiek ecosysteem zou ontstaan. Daar ben ik erg mee bezig.”

Zijn er plannen om Ine Aya’ op Kalimantan uit te voeren? “Zeker,” zegt Lakerveld. “We willen het nog dit jaar doen, maar dat hangt af van hoe de pandemie zich ontwikkelt.”

Opera Ine Aya’, 9 en 10 juni (20.30 uur), 11 juni (17.00 uur), ­Muziekgebouw, €12-€31. Er is ook een livestream.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden