Plus Interview

Regisseur Martin Šulík: ‘Holocaust wordt in Slowakije ronduit ontkend’

Twee nazaten, van een dader en diens slachtoffer tijdens de Tweede Wereldoorlog, reizen de geschiedenis van hun ouders na in Martin Šulíks droogkomische roadmovie The Interpreter.

Jiří Menzel (links, Ali) en Peter Simonischek (Georg) in The Inter­preter.

Zeventiger Ali Ungár komt naar Wenen om iemand te vermoorden. De Slowaakse tolk stuitte in de autobiografie van een Oostenrijkse SS’er op bewijs dat die tijdens de Tweede Wereldoorlog verantwoordelijk was voor de dood van zijn ouders. Nu is het tijd voor vergelding.

Maar ... Ali is te laat: de SS’er is al overleden. In plaats daarvan stuit hij op diens zoon Georg, die zijn leven lang in ­hedonistische ontkenning van zijn vaders verleden heeft doorgebracht. Het bezoek van Ali schudt iets in hem wakker, en dus reist hij niet veel later af naar Slowakije, voor een trip in de voetsporen van zijn vaders oorlogsverleden. Ali reist met frisse tegenzin met hem mee als tolk.

Zo brengt de Slowaakse regisseur Martin Šulík in The ­Interpreter zijn twee hoofdpersonages bij elkaar. Het is het soort onwaarschijnlijke tweetal dat al de motor was van vele filmische roadtrips: de nuchtere Ali, die alles in het leven zwaar neemt, en de zorgeloze Georg die het er juist zo veel mogelijk van wil nemen.

Holocaustontkenning

Het heeft even geduurd voordat The Interpreter Nederland bereikte; de film ging al in februari 2018 in première op het toonaangevende filmfestival van Berlijn. Daar schoof Šulík ook aan voor een groepsgesprek over zijn film – met ironisch genoeg wat gehannes tussen hem en de tolk.

The Interpreter vond zijn oorsprong in de zorgen van de regisseur over wat hij om zich heen in Europa zag gebeuren. “We zagen de grote maatschappelijke omwentelingen, de opkomst van extreemrechts, en hoe die gepaard gaat met het ontkennen van historische feiten die tot voor kort een vanzelfsprekend fundament vormden. Fascisme wordt gerelativeerd, of door sommigen zelfs gevierd als succesvol economisch model.”

Om die denkstap te kunnen maken, moet de Jodenvervolging naar de zijlijn worden geschoven. De regisseur ziet het steeds vaker gebeuren, ook in zijn thuisland Slowakije. “Er zijn zestigduizend Joden uit Slowakije ­gedeporteerd, maar steeds wordt daar omheen gepraat of wordt de Holocaust ronduit ontkend.”

Dat laatste is een extreme stellingname, maar ook ­‘onschuldiger’ stemmen dreigen de oorlog te bagatelliseren, bijvoorbeeld door het aandeel erin van het eigen land onder het kleed te schuiven. “Uiteraard zien de Slowaken zichzelf het liefst als slachtoffers van de oorlog, maar dat is niet de hele waarheid. Er waren ook Slowaakse fascisten, dat is allemaal vastgelegd en gedocumenteerd, maar er wordt in Slowakije niet over gepraat.”

Vader en zoon

Met zijn coscenarist Marek Lescák probeerde Šulík op al die zaken vat te krijgen. “We begonnen ons voor te stellen hoe al die ontwikkelingen moesten voelen voor iemand wiens ouders tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn omgebracht. Daar begon het verhaal van Ali.”

Terwijl ze aan dat verhaal werkten, hoorde Šulík over het boek Der Tote im Bunker, waarin de Oostenrijkse journalist en schrijver Martin Pollack het SS-verleden van zijn vader uitpluist. Daarmee viel de puzzel op zijn plaats.

“Ik zat in de auto, toen men het op de radio over het boek had,” zegt Šulík. “Ze lazen iets uit het boek voor, uit het kleine deel ervan dat gaat over de tijd van Pollacks vader in Slowakije, in de stad Ružomberok. Dat is de stad waar ik ben opgegroeid, maar van wat er tijdens de oorlog is gebeurd, wist ik vrijwel niets.”

Zo ontstond het personages van Georg, de zoon die de geschiedenis induikt en zoekt naar de waarheid over zijn vader – maar niet met de verbetenheid van journalist Pollack. Georg start zijn roadtrip door zijn vaders verleden eerder met tegenzin, een beetje tegen wil en dank. “Hij laat zichzelf voor het eerst in zijn leven confronteren met zijn erfzonde.”

Stoïcijn en flierefluiter

The Interpreter is gestructureerd als droogkomische roadmovie, waarin dit onwaarschijnlijke koppel door Slowakije reist, achter de geschiedenis van hun ouders aan. De komische noot komt uit de botsende persoonlijkheden van de twee mannen zelf, en van enkele figuren die ze onderweg ontmoeten.

Maar de serieuze ondertoon wordt geprononceerder naarmate Ali en Georg dichter bij hun doel komen. Voor bijrollen van slachtoffers die over het oorlogsverleden vertellen, castte Šulík echte Holocaustoverlevers, die hun verhalen vertellen. Het geeft de scènes een extra lading.

Dat Šulík de balans tussen komedie en de schaduw van Europa’s grootste tragedie weet te behouden, is voor een belangrijk deel te danken aan de twee hoofdrolspelers. Voor de stoïcijnse, keurige Ali wist hij de Tsjechische regisseur en acteur Jiří Menzel te strikken, een van de legendarische regisseurs die naam maakten in de Tsjechische Nieuwe Golf van de late jaren zestig. Het andere uiterste van Šulíks odd couple, flierefluiter Georg, wordt gespeeld door de Oostenrijkse acteur Peter Simonischek, in Nederland vooral bekend als de vrijzinnige vader uit Toni Erdmann (Maren Ade, 2016).

Zonder twee zulke sterke persoonlijkheden in de hoofdrollen was de film niet gelukt, zegt Šulík. “Ze hebben ­elkaar echt gevonden tijdens de opnamen, ze zijn ­bevriend geraakt. Het was voor Jiří natuurlijk lastig dat de meeste dialogen in het Duits zijn, niet zijn moeders­taal. Maar Peter heeft hem daarmee geholpen; in de pauzes tussen de opnamen zaten ze constant samen te oefenen. Dat werd een soort spel voor ze, en langzaam ontstond een vriendschap, die doorsijpelde in de band tussen de personages.”

Ontsnappen aan het schuldgevoel

Die langzame toenadering tussen de twee tegenpolen, ­nazaten van elkaars vijanden, dat is waar The Interpreter voor Šulík om draait. “Een schuldgevoel is een enorme last, een tragedie, omdat je er nooit aan kunt ontsnappen. Daar gaat de film over: dat schuldgevoel, en de mogelijkheid van vergeving.”

Die mogelijkheid bestaat alleen in het aanzien van de ­ander, stelt de regisseur. “Georg probeert al zijn hele leven te ontsnappen aan dat schuldgevoel. Maar pas in de confrontatie met iemand die de andere kant van het conflict vertegenwoordigt, met het slachtoffer, kan hij zijn verleden en zijn schuldgevoel echt onder ogen komen. Voor Ali werkt het hetzelfde: pas wanneer hij de zoon van de dader ontmoet, als hij de schuldige onder ogen komt, kan hij het echt begrijpen. Vergeving kan niet bestaan zonder begrip, zonder de dialoog tussen beide kanten.”

The interpreter

Regie Martin Šulík
Met Peter Simonischek, Jiří Menzel, Zuzana Mauréry, Anita Szvrcsek, Anna Jakab Rakovska
Te zien in Eye, Filmhallen, Rialto

Beeld AFP

Martin Šulík 

Martin Šulík (Slowakije, 1962) studeerde in 1986 af aan de filmschool van Bratislava. Zijn vroege werk, zoals zijn derde speelfilm, The Garden, waarmee hij in 1995 internationaal doorbrak, had vaak een sprookjesachtige toon. Sinds Gypsy uit 2011 werkt hij in een meer ­realistisch register.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden