PlusInterview

Regisseur Marhoul: ‘Ik wil laten zien waartoe de mens in staat is’

Het kostte Václav Marhoul (60) elf jaar om The Painted Bird, de omstreden Holocaustroman van Jerzy Kosiński, te verfilmen. ‘Dit is geen oorlogsfilm.’

The Painted Bird: prachtige, schilderachtige zwart-wit­beelden en toch niet om aan te zien.

“Vinden jullie het goed als ik een sigaret opsteek?” vraagt de Tsjechische regisseur Václav Marhoul aan het begin van het groepsgesprek, augustus vorig jaar op het filmfestival van Venetië. “Niet omdat ik zenuwachtig ben, hoor, ik hou gewoon van tabak.”

Marhoul heeft allicht wat reden om zenuwachtig te zijn, een dag nadat tientallen journalisten wegliepen bij de eerste persvoorstelling van zijn The Painted Bird. Ze ontvluchtten het excessieve, onophoudelijke geweld van de bijna drie uur lange verfilming van de omstreden gelijknamige roman uit 1965 van de Pools-Amerikaanse schrijver Jerzy Kosiński, in Nederland uitgegeven als De geverfde vogel.

Boek en film draaien om de lotgevallen van een jongen in Oost-Europa tijdens de Tweede Wereldoorlog, waar het niet de strijdende soldaten maar een opeenvolging van gewone burgers zijn die zich op allerlei manieren aan hem vergrijpen. Marhoul verfilmt het verhaal in schilderachtige zwart-witbeelden, beeldschoon en toch niet om aan te zien.

Nu zit de filmmaker de hele dag tegenover groepen journalisten om dat geweld te verdedigen. Zenuwen, dus. Marhoul heeft zijn verhaal klaar. Of eigenlijk zijn het meerdere verhalen, antwoorden op dezelfde punten van kritiek die hij al de hele dag steeds opnieuw aanhoort.

De regisseur ontwijkt het bedrog van Kosiński, die in eerste instantie loog dat The Painted Bird gebaseerd was op zijn eigen ervaringen tijdens de oorlog: “Het ging mij niet om Kosiński, het ging mij om het boek.” Hij zwakt het geweld van zijn film af: “Ik heb al die wreedheid juist heel terughoudend in beeld gebracht. Het geweld dat mensen denken te zien, zit in hun hoofd.” En hij ontkent de beschuldigingen van effectbejag: “Het gaat mij er niet om te choqueren. Ik toon geen geweld om het geweld, geen wreedheid om de wreedheid. Dat zou stupide zijn. Het gaat mij erom te laten zien waartoe de mens in staat is.”

Western

Waar de mens in de visie van Kosiński en Marhoul toe in staat is, is: vernedering, verkrachting, sadisme, foltering, en bar weinig anders. “Ik las het boek pas op mijn 44ste,” vertelt Marhoul. “Het werd me aangeraden door een vriend, en dat was echt een geschenk. Het is een prachtig boek, omdat het vele moeilijke en zelfs pijnlijke vragen opriep. Ik ben niet geïnteresseerd in oppervlakkige dingen.”

Václav Marhoul: ‘Wij mensen hebben een enorm probleem met iedereen die anders is. Daar zijn we bang voor, nog altijd.’

De film is onderverdeeld in zeven hoofdstukken, vernoemd naar de zeven volwassenen die zich achtereenvolgens over de naamloze jongen ontfermen. Bij geen van hen – sommigen worden gespeeld door sterren als de Zweed Stellan Sarsgård en Amerikaan Harvey Keitel – vindt hij een veilig onderkomen; allen misbruiken hem op hun eigen manier. Vrijwel alle dialogen zijn in de verzonnen taal Interslavisch. Marhoul: “Ik wilde niet dat één specifiek land met dit verhaal zou worden geassocieerd.”

The Painted Bird is geen oorlogsfilm, benadrukt Marhoul. “Zo zie ik het in ieder geval niet. Daar mag iedereen het natuurlijk mee oneens zijn, maar voor mij is het geen oorlogsverhaal en gaat de film niet over de Holocaust. Het is een tijdloos verhaal, dat net zo goed verteld zou kunnen worden als sciencefictionfilm, of als western.”

Die benadering maakt dat The Painted Bird, ondanks zijn specifieke setting, wat is losgezongen van de tijd. De kleine boerendorpjes waarin de jongen terechtkomt doen soms bijna middeleeuws aan. Het is meer fabel dan realiteit, een indruk die wordt versterkt door de Bruegheliaanse zwart-witbeelden en de dialogen in een verzonnen taal.

Waar het in die fabel om draait is, in de woorden van Marhoul, ‘wat er gebeurt als je anders bent dan iedereen om je heen’. Dat idee is ook waar het boek en de film hun titel aan ontlenen. Een vogelhouder die een tijdje voor de jongen zorgt, toont hem wat er gebeurt wanneer een zwarte vogel wit wordt geverfd en terug wordt geplaatst bij zijn zwerm: de andere vogels vallen hem direct en meedogenloos aan, ze pikken en klauwen hem dood. Dat is waar het Marhoul om te doen was. “Wij mensen hebben een enorm probleem met iedereen die anders is. Daar zijn we bang voor, nog altijd.”

Weeskinderen

Vrijwel direct nadat hij het boek las, vatte Marhoul het plan op het te verfilmen. Uiteindelijk kostte het hem elf jaar om het voor elkaar te krijgen. Hij onderhandelde jaren over de rechten, schreef zeventien versies van het scenario en moest eindeloos leuren voor hij het geld bij elkaar had.

Al die tijd stond één ding voor hem vast: “Ik wist van het begin af aan dat ik de film in zwart-wit moest maken. In kleur zou het een ramp zijn, het zou het verhaal kapot­maken, omdat het niet waarachtig zou kunnen zijn. En dat moest het zijn. Het publiek moet geloven dat dit gebeurd kan zijn. Natuurlijk, de film is fictie, dit is niet precies zo gebeurd. Maar het zou gebeurd kunnen zijn – het is geen sprookje.”

En, belangrijker: het gebeurt ook nu nog dagelijks. “Daarom noem ik het een tijdloos verhaal: omdat dit door de hele geschiedenis heen is gebeurd, en omdat het nog steeds gebeurt, ook nu terwijl wij hier zitten te praten. Elke seconde worden er over de hele wereld kinderen omgebracht. Duizenden weeskinderen vluchten naar Europa, en niemand kijkt naar ze om.”

Laatbloeier

Václav Marhoul (Praag, 1960) studeerde in 1984 af aan filmacademie FAMU in Praag, maar leverde pas in 2003 zijn speelfilmdebuut af: ­Mazaný Filip, gebaseerd op de detectiveverhalen van Raymond Chandler. In de tussenliggende jaren werkte hij als theatermaker en stond hij aan het hoofd van Barrandov, de grootste filmstudio van Tsjechië. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden