Jayro Bustamante: ‘Hoewel homoseksualiteit niet strafbaar is, kent de wet ook geen enkele bescherming tegen discriminatie vanwege seksuele oriëntatie.’

Plus Interview

Regisseur Jayro Bustamante: ‘Elk geloof haat homoseksuelen’

Jayro Bustamante: ‘Hoewel homoseksualiteit niet strafbaar is, kent de wet ook geen enkele bescherming tegen discriminatie vanwege seksuele oriëntatie.’ Beeld Getty Images Europe

In zijn tweede film, Temblores, toont Jayro Bustamante het lot van homoseksuelen die binnen de kerk in zijn thuisland Guatemala aan conversietherapie worden onderworpen.

De drie ergste dingen waarvoor je in zijn thuisland Guatemala iemand kunt uitschelden, vertelt regisseur Jayro Bustamante (42), zijn: indiaan, homoseksueel en communist. In die volgorde. “Het is alsof we nog in de jaren vijftig leven,” zeg de filmmaker met een grimas.

Toeval of niet: die ‘scheldwoorden’ zijn, in dezelfde volgorde en losjes geïnterpreteerd, ook de onderwerpen van zijn eerste drie films. Bustamantes debuut Ixcanul uit 2015 toonde het lot van een zeventienjarig Mayameisje, dat opgroeit aan de voet van een vulkaan en wordt uitgehuwelijkt aan de baas van haar vader.

Zijn tweede film, Temblores, die begin dit jaar in première ging op het filmfestival van Berlijn en vanaf deze week in Nederland te zien is, draait om Pablo, die nadat zijn homoseksualiteit aan het licht is gekomen een paria wordt in zijn religieuze gemeenschap. Later deze maand gaat Bustamantes derde film, La Llorona, in première op het filmfestival van Venetië, waarin hij de bekende Zuid-Amerikaanse legende van de wraakzuchtige geest van een moeder verbindt aan de genocide in zijn land onder de ­anticommunistische dictatuur van de jaren tachtig.

Repressie

Nu eerst dus Temblores (‘bevingen’). Het lot van Pablo, die de toegang tot zijn kinderen wordt ontzegd net zolang tot hij toestemt conversietherapie te ondergaan, baseerde Bustamante op verhalen van diverse echte ‘Pablo’s’, vertelt de regisseur daags na de première afgelopen februari in Berlijn. “Voor de meeste mannen die dit proces ondergaan, die hun geaardheid ontkennen om terug te gaan naar hun gezin, duurt dat uiteindelijk niet lang. Maar het is zwaar: heel je maatschappij haat je, alleen omdat je bent wie je bent. Het was heel belangrijk voor me een lans voor hen te breken.”

Die maatschappelijke uitsluiting hangt voor een groot deel aan de kerk. “De overheid van Guatemala biedt haar inwoners vrijwel geen sociale voorzieningen; de kerk heeft veel van die taken op zich genomen. De prijs die je betaalt om onderdeel van die gemeenschap te zijn, kan erg hoog zijn; en wie zich erbuiten plaatst, staat écht helemaal alleen.”

De leden van zijn kerk zijn degenen die Pablo buitensluiten, maar de kerk biedt hem ook een oplossing – als hij deelneemt aan hun programma van conversietherapie en zijn homoseksualiteit afzweert, kan hij zijn plek in de gemeenschap en zijn gezin terugveroveren. “Mijn grootste uitdaging was om die sessies realistisch te laten voelen,” vertelt Bustamante. “Er zijn allerlei groeperingen die dit soort ‘behandelingen’ bieden – van relatief onschuldige methodes tot chemische castraties. Daar moesten we in de film een middenweg in vinden.”

Bustamante waakte ervoor de kerk in zijn film aan één specifiek geloof te hangen. “Als het eropaan komt, haten alle geloven homoseksuelen. De kerk in de film lijkt op het katholieke geloof waarin ik opgroeide, maar ook op evangelische en joodse kerkdiensten. Uiteindelijk hebben elementen van de evangelische kerk misschien toch enigszins de bovenhand gekregen, omdat het zo visueel is – alles is luidruchtig en uitbundig.”

Fallocratie

Overigens haast de filmmaker zich te benadrukken dat de kerk niet alle schuld in de schoenen te schuiven is. “Guatemala is ook daarbuiten een machistisch, fallocratisch land. Daar gaat homofobie mee gepaard. Wie openlijk homoseksueel is, geeft daarmee zijn mannelijk privilege op, omdat je in de ogen van anderen meer een vrouw wordt. Dat wordt niet getolereerd. Hoewel homoseksualiteit niet strafbaar is, kent de wet ook geen enkele bescherming tegen discriminatie vanwege seksuele oriëntatie.”

Opvallend genoeg vindt Pablo meer acceptatie in de armere wijken in de binnenstad, waar zijn geliefde Francisco woont. “Dat zag ik keer op keer terug in de verhalen van de echte Pablo’s. De rijkere middenklasse woont in afgesloten bubbels in de buitenwijken, wijken met hoge hekken eromheen en gewapende bewakers. De bewoners komen nooit in de binnensteden en ze hebben bedienden die permanent bij ze inwonen, bijna als slaven. Juist in die omgeving wordt geen enkele afwijking van de norm geaccepteerd.”

Jayro Bustamante: ‘Mijn grootste uitdaging was de sessies realistisch te laten voelen.’

Uit die onderhuidse klassenstrijd komen ook veel van de lichtere momenten in de film voort. Centraal daarin staat werkster Rosa, gespeeld door María Telón, die ook in Ixcanul én La Llorona schittert. “Ik gaf haar, als enige, expliciet de opdracht dat ze grappig moest zijn. De film is geen komedie, natuurlijk, maar we waren wel constant op zoek naar dingen die het verhaal iets konden verlichten. Vroege versies van de film hadden meer humor, maar hij was te lang, dus een deel is gesneuveld. Bij de première gisteravond merkte ik tot mijn grote opluchting dat de satire-elementen alsnog overkomen op het publiek.”

Andere rol

Bustamante hoopt met zijn film iets aan de situatie van homoseksuelen in zijn land te kunnen veranderen. “Ik woon mijn halve leven in Parijs, en elke keer is het weer een schok om die repressie te voelen als ik terugkeer in mijn thuisland. Ik had bijvoorbeeld grote moeite mijn hoofdrolspelers te vinden. Er zijn sowieso vrijwel geen professionele acteurs in Guatemala, maar de meeste mensen die ik sprak bedankten direct voor de rol als ze hoorden dat het om een homoseksueel ging – maar ze vroegen wel of ik een andere rol voor ze had!”

Hoewel hij verwacht dat er negatieve reacties zullen volgen wanneer zijn film in oktober ook in Guatemala te zien zal zijn, hoopt hij ook op positieve geluiden. “Er worden niet veel films gemaakt in Guatemala, dus alles wat er wordt gemaakt kan op wat enthousiasme rekenen. Bovendien werd Ixcanul goed ontvangen, waardoor ik een zekere bekendheid heb en men uitkijkt naar nieuw werk, ongeacht waarover dat gaat. Dat de film hier in Berlijn draait helpt ook. In een klein land als Guatemala is de internationale opinie van groot belang – je wordt minder hard aangevallen als je de rest van de wereld in je rug hebt.”

Jayro Bustamante

Jayro Bustamante (Guatemala, 1977), telg uit een familie van artsen, volgde opleidingen tot filmmaker in achtereenvolgens Guatemala, Parijs en Rome. Hij debuteerde met de korte film ­Cuando sea grande (’Als ik groot ben’) in 2012 en brak internationaal door met zijn eerste speelfilm Ixcanul, die in 2015 werd bekroond met de Alfred Bauer-prijs op het filmfestival van Berlijn.

Lees ook: het oordeel van onze recensent. Temblores is een beklemmende film.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden