Plus Achtergrond

Regisseur Andrej Tarkovski was filmer, maar bovenal mysticus

Tarkovski op de set van Offret in 1986. Beeld EYE

Eye wijdt een grote tentoonstelling aan de vermaarde regisseur Andrej Tarkovski. Een introductie – van zijn vader Andrej Arsenjevitsj Tarkovski tot de zeven (en een halve) speelfilms die hij naliet.

A

Arseni, Andrej

Andrej Arsenjevitsj Tarkovski werd op 4 april 1932 geboren in Zavraje nabij Moskou. Zijn ­vader Arseni Tarkovski was een prominent dichter in de Sovjettijd. Hij verliet het gezin in 1937 en meldde zich in 1941 vrijwillig bij het Russische leger. Toch werd Tarkovski sterk beïnvloed door de poëzie van zijn vader en diens opvattingen over kunst. De filmmaker vernoemde zijn oudste zoon naar zijn vader.

B

Bergman

In een top 10 van beste films aller tijden die ­Tarkovski in 1972 maakte, nam hij maar liefst drie films van de Zweedse cineast Ingmar ­Bergman op. De bewondering was wederzijds: Bergman noemde Tarkovski ‘de grootste van ­alle filmmakers, iemand die een compleet ­nieuwe taal ontwikkelde, trouw aan de aard van film’. Hoewel Tarkovski tijdens het maken van zijn laatste film, Offret, in Zweden een kantoor had in hetzelfde pand als Bergman, kwam het nooit tot een ontmoeting.

C

Censuur

‘Ik ben geen dissident, maar een kunstenaar die zijn bijdrage heeft gedaan aan de schatkist van de glorieuze Sovjetcinema,’ schreef Tarkovski in 1983 in een brief aan zijn vader. Toch werd hij zijn hele carrière lang tegengewerkt door de autoriteiten van zijn thuisland. Al met zijn afstudeerfilm De stoomwals en de viool uit 1960 botste hij met de censors en die bleven hem dwarszitten, vooral door hem steeds jaren te ­laten wachten voor ze toestemming gaven een volgende film te maken.

D 

Dichter

Waar het grootste deel van de filmkunst ver­halend is, benaderde Tarkovski het medium als een dichter. Daarbij was de poëzie van zijn vader een grote invloed; het is een ‘voorafspiegeling van wat de zoon met het medium film trachtte te bereiken’, aldus IFFR-programmeur Edwin Carels, die op 24 september in Eye een lezing geeft over deze en andere artistieke ­invloeden op Tarkovski’s werk.

E

De eerste dag

Tarkovski’s prominentste onvoltooide werk, waaraan hij in 1979 begon, kort na het uit­komen van Stalker. Om toestemming te krijgen had Tarkovski een scenario ingediend dat ­afweek van wat hij eigenlijk wilde filmen. Toen de autoriteiten dat halverwege de draaiperiode ontdekten, grepen ze in. Uit woede vernietigde Tarkovski vervolgens de al gemaakte opnames. Hij maakte geen film meer in Rusland.

F

Filmacademie Moskou

Na een niet afgemaakte studie Arabisch en deelname aan een expeditie naar Siberië (zie K) begon Tarkovski in 1954 met zijn opleiding tot filmregisseur aan de filmacademie in Moskou. Dankzij de culturele dooi onder het nieuwe ­bewind van Chroesjtsjov genoot hij er een relatief grote vrijheid, ook onder aansporing van zijn grootste mentor, filmmaker Mikhail Romm. Toch hield hij er weinig aan over, stelde hij decennia later. ‘Een mens moet nu eenmaal studeren, maar als je regisseur wil worden, leer je meer door gewoon een speelfilm te maken.’

G

Gazzana

Op 19 oktober speelt het Italiaanse Duo Gazzana in Eye hun Tribute to Andrey Tarkovsky. De verbintenis van de zussen Natascia (op ­viool) en Raffaella Gazzana (op piano) is geen toeval: Raffaella heeft een relatie met ­Tarkovski’s jongste zoon Andrej (zie J).

Stalker (1979) Beeld EYE

H

Hamlet

In december 1976 ging in het Moskouse Lenkomtheater Tarkovski’s Hamlet in première, het enige theaterstuk dat hij regisseerde. In de laatste jaren van zijn leven werkte Tarkovski aan een filmversie van Shakespeare’s beroemde stuk, waarvan hij een deel wilde opnemen in Monument Valley. ‘Het is verbijsterend,’ tekende hij in zijn dagboek op, ‘dat de Amerikanen westerns maken op een plek als deze, waar je met God zou moeten spreken’.

I

Iconen

Dat Tarkovski met zijn tweede speelfilm, ­Andrej Roebljov, een portret maakte van deze 15de-eeuwse iconenschilder, is geen toeval. Ook zijn eigen films zijn te zien als religieuze iconen: kunstwerken waarin de dagelijkse ­regels van ruimte en tijd worden opgeschort in een poging het heilige te benaderen.

J

Junior

Toen Tarkovski en zijn tweede echtgenote, ­Larissa, in 1982 besloten niet terug te keren naar de Sovjet-Unie, bleef zijn jongste zoon Andrej, destijds twaalf jaar oud, achter in Rusland. Pas jaren later, kort voor de dood van de filmmaker, kreeg de jongen toestemming het land te verlaten. Inmiddels is Andrej jr. de belangrijkste pleitbezorger van zijn vaders nalatenschap.

In Eye presenteert hij de vj-performance Nostalgia for the Absolute (zie ook G) en tijdens het Idfa is A Cinema Prayer, zijn documentaire over zijn vader, te zien in Eye.

K

Krasnojarsk

Nadat hij zijn studie Arabisch had afgebroken, nam Tarkovski deel aan een onderzoeksexpeditie naar deze afgelegen provincie. Op de taiga’s vormde zich daar het voornemen zich op film te gaan richten. Zijn ervaringen verwerkte hij tot een scenario met de titel Consentraat, waarmee hij voor de Filmacademie werd aangenomen, maar dat nooit werd gefilmd.

L

Longkanker

Tarkovski overleed op 29 december 1986 in een Parijs’ ziekenhuis aan de gevolgen van longkanker. Zijn grafschrift, geschreven door zijn tweede vrouw, Larissa, luidt: ‘Aan de man die de Engel zag’.

M

Metahaven

In hun boek Digital Tarkovsky verbindt het ­Amsterdamse kunstenaarscollectief Meta­haven Tarkovski’s esthetische uitgangspunten aan onze hedendaagse digitale wereld. Zo bieden ze niet alleen een nieuw perspectief op de fragmentatie van nieuwe media, maar via een omweg ook op Tarkovski’s vermeende traagheid.

N

Navolgers

Omdat Tarkovski het medium film volledig naar zijn hand zette, is zijn stijl uit duizenden herkenbaar. Hoe invloedrijk die stijl is, toont Eye met een zestal films die duidelijk schatplichtig aan hem zijn – van The Return van de Russische maker Andrej Zvyagintsev tot de Hollywood-scifi van Ex Machina (Alex Garland, 2015).

O

Oorlog

Tijdens de Tweede Wereldoorlog ontvluchtte het gezin Tarkovski de stad en verbleef het bij de grootmoeder van Andrej in Joerjevets. Na de oorlog keerde het gezin terug naar Moskou, waar Andrej in november 1947 in het ziekenhuis werd opgenomen met tuberculose; hij moest er een aantal maanden blijven. De grote en hevige gebeurtenissen uit Tarkovski’s jeugd komen terug in verschillende van zijn films.

P

Polaroids

Een bijzonder onderdeel van de tentoonstelling in Eye zijn de nooit eerder in Nederland getoonde polaroids en privéfoto’s van Tarkovski. Ook brieven, scenario’s en andere documenten uit zijn privéarchief worden vertoond, ter ­beschikking gesteld door Tarkovski’s zoon.

Stalker (1979) Beeld EYE

Q

Quarantaine

Volgens velen is Stalker, de laatste film die ­Tarkovski op Russisch grondgebied maakte, zijn onvolprezen meesterwerk. De raadsel­achtige, zwaar bewaakte Zone, een verboden gebied dat een mystieke invloed op mensen lijkt te hebben, is te zien als een metafoor voor zowel de repressieve Sovjetstaat als de ­onkenbare menselijke binnenwereld.

R

Ritme

‘De dominante, alomvattende eigenschap van het filmbeeld is ritme, waarmee het verloop van de tijd tot uiting komt in het kader,’ schreef Tarkovski in De verzegelde tijd (zie V). De eigenheid van Tarkovski’s stijl zit voor een belangrijk deel in dat contemplatieve ritme, dat zich niet in de montage, maar juist binnen zijn lang aangehouden shots voltrekt.

S

Symboliek

De ongrijpbaarheid van Tarkovski’s beelden en de werelden die hij schept, leidden tot einde­loze pogingen tot interpretatie. Iets waar de maker zelf altijd wars van was: ‘Ik maak meta­foren, geen symbolen. Een symbool draagt een definitieve betekenis in zich, een vaststaande denkwijze, terwijl de metafoor slechts een beeld is met eindeloze betekenissen. Het is ­onmogelijk over de oneindige wereld te ­spreken met middelen die definitief en eindig zijn’.

T

Tijd

Het vangen van tijd is de kern van wat Tarkovski met cinema beoogt. Niet alleen reële, verstrijkende tijd, maar ook de ongrijpbare tijd van dromen en herinneringen. Tarkovski in De verzegelde tijd (zie V): ‘Geschiedenis is niet tijd; evolutie ook niet. Beide zijn gevolgen. Tijd is een toestand: de vlam waarin de salamander van de menselijke ziel leeft’.

U

Universum

Hoewel Tarkovski bekendstaat om zijn aardse, bijna tastbare beelden met water, vuur en modder, reikte hij met de scifi-film Solaris ook naar de sterren. Reizen door het zonnestelsel of reiken naar het hemelse – voor Tarkovski kwam het vanuit dezelfde impuls: ‘Ik ben geïnteresseerd in de mens, want die draagt een universum in zich’.

V

De verzegelde tijd

Kort voor Tarkovski’s dood verscheen het boek De verzegelde tijd, waarin hij zijn theorieën over cinema uiteenzet. Het bevat niet alleen overdenkingen naar aanleiding van zijn eigen films, van Andrej Roebljov tot Offret, maar ook vele ­gedichten van zijn vader Arseni.

Nostalghia (1983) Beeld EYE

W

Water

De elementen staan centraal in Tarkovski’s ­metaforische beelden, water voorop. ‘Water is een mysterieus element,’ stelde de regisseur. ‘En het is zeer filmisch: het heeft beweging, diepte, verandering. Niets is mooier dan water.’

X

Het kruis

Religieuze symboliek speelt een belangrijke rol in het werk van Tarkovski; veel van de mystieke beelden van de regisseur stammen uit het Russisch-orthodoxe christendom. Maar uiteindelijk was kunst zijn kerk: ‘Kunst is te vergelijken met een religieuze ervaring. Kunst werkt boven alles op de ziel, en vormt de spirituele structuur ervan’.

Y

Yuryevets

Tarkovski bracht zijn jongste jaren door in ­Joerjevets, het dorpje waar zijn grootmoeder woonde, en vluchtte er met zijn moeder en zus opnieuw naartoe tijdens de oorlog. Decennia later zocht hij er (vergeefs) naar locaties voor Mirror, zijn persoonlijkste film. ­Inmiddels is in het kleine stadje het Andrei ­Tarkovsky Museum te vinden, dat in 1996 werd geopend. Ook wordt er sinds 2007 het Andrei Tarkovsky International Zerkalo Film Festival georganiseerd.

Z

Zeven (en een half)

Zeven speelfilms liet Tarkovski na, plus de ­samen met Tonino Guerra gemaakte documentaire Voyage in Time (1983), gedraaid tijdens het maken van Nostalghia. Alle 7,5 zijn ze in Eye te zien, samen met twee studentenfilms van Tarkovski. Zes van de speelfilms (alle behalve Nostalghia) worden ook in de rest van het land vertoond; vijf ervan (alle films behalve Nostal­ghia en Offret) worden later dit jaar op dvd uitgebracht.

Andrej Tarkovski, t/m 6/12, Eye.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden