Expositierecensie

Recensie Kiezen voor Vincent in het Van Gogh Museum: Hoe de erfenis van Van Gogh veilig werd gesteld door zijn schoonzus

Vincent van Gogh schilderde zijn 'Amandelbloesem' in 1890 naar aanleiding van de geboorte van zijn neefje, Vincent Willem. Beeld  Vincent van Gogh Stichting
Vincent van Gogh schilderde zijn 'Amandelbloesem' in 1890 naar aanleiding van de geboorte van zijn neefje, Vincent Willem.Beeld Vincent van Gogh Stichting

Het Van Gogh Museum bestaat 50 jaar. De tentoonstelling Kiezen voor Vincent laat zien hoe de familie van Gogh omging met een loodzware erfenis.

Kees Keijer

‘Moordaanslag op de intimiteit van Van Gogh.’ De kop boven de recensie van Het Parool in 1973 was duidelijk. Anderhalve week voor de opening van het nieuwe Van Gogh Museum werd het gebouw al stevig afgekraakt. Het prentenkabinet was weliswaar schitterend, maar in de rest van het gebouw was het licht verpletterend en de overwegend witte ruimtes enorm. Dat werkte soms goed, maar meestal niet. De recensent voorzag dat bezoekers in dit ‘mausoleum’ en ‘praalgraf’ pleinvrees zouden krijgen.

Ook andere critici vroegen zich af of het hypermoderne ontwerp van Gerrit Rietveld niet een beetje te groot en strak was voor het werk van een negentiende-eeuwse schilder. Het persoonlijke, huiselijke en intieme oeuvre van Van Gogh zou ondergesneeuwd worden door de ongenaakbare architectuur.

Het felle daglicht en de witte wanden verdwenen in de loop der jaren, de open ruimtes werden opgedeeld in compactere zalen. En de meeste bezoekers hebben geen last van pleinvrees in het drukbezochte museum.

Familiegeluk

De geschiedenis van het museum staat centraal in de tentoonstelling Kiezen voor Vincent. Of eigenlijk de geschiedenis van de collectie. De tentoonstelling begint met het schilderij Amandelbloesem. Van Gogh verbleef in de instelling Saint-Paul-de-Mausole in Saint-Rémy, toen hij vernam dat zijn broer Theo en diens vrouw Jo een kind zouden krijgen. De jongen werd op 31 januari 1890 in Parijs geboren en werd vernoemd naar zijn oom: Vincent Willem, roepnaam Vincent.

In maart maakte de schilder Amandelbloesem voor zijn neefje. Het was lente. Er was nieuw leven. Niet lang daarna bezocht Vincent zijn naamgenoot. Bij het wiegje keken de twee broers naar het rustig slapende kindje, volgens de overlevering beiden ‘met tranen in de oogen’.

Het familiegeluk was echter van korte duur want slechts twee maanden later overleed de schilder. Een half jaar later stierf ook zijn broer Theo, 33 jaar oud. Jo en de kleine Vincent erfden ieder de helft van de verzameling schilderijen, tekeningen en prenten van Vincent van Gogh en tijdgenoten. Jo verhuisde naar Nederland en spande zich haar leven lang in om de ambities van haar man waar te maken om erkenning te krijgen voor het werk van Vincent.

Vincent Willem van Gogh (rechts) op de bouwplaats van het Van Gogh Museum, 1970. Beeld Collectie Van Gogh Museum, Amsterdam
Vincent Willem van Gogh (rechts) op de bouwplaats van het Van Gogh Museum, 1970.Beeld Collectie Van Gogh Museum, Amsterdam

Vragen en feitjes

Zoon Vincent koos voor een carrière buiten de kunst en werd ingenieur, maar ook hij zette zich in om het gedachtegoed van Van Gogh uit te dragen. Hij nam uiteindelijk het initiatief voor de oprichting en bouw van het Van Gogh Museum aan het Museumplein.

Kiezen voor Vincent is in feite een verhaal over vier mensen die aan de wieg stonden van het museum: Vincent, Jo, Theo en Vincent van Gogh. De tentoonstelling is speels opgezet, met lijnen die over wanden en vloeren kronkelen, met vragen en feitjes die her en der over de muren zijn gestrooid. “Wist jij dat…?”

De toon verraadt dat dit niet alleen een tentoonstelling is over een familie, maar dat deze ook gemaakt is voor jong en oud. Als bezoeker krijg je ook regelmatig een keuze voorgeschoteld die te maken heeft met de hoofdpersonen. “Wat zou jij doen als je Vincent was? Blijven? Of naar huis gaan?”

Bezoekers kunnen ook aan de slag met de overwegingen waarmee ingenieur Vincent mee te maken had bij de bouw van het museum. Moesten de schilderijen bij daglicht of bij kunstlicht worden getoond? En wat voor lijsten passen het best om een Van Gogh? Bezoekers kunnen een lijst uitkiezen en het licht regelen tot de gewenste resultaat. Ook het behang op de achterwand kan worden aangepast.

Leven lang pleitbezorger

Er zijn ook objecten uit de collectie te zien die zelden worden getoond. Een paar van de weinige foto’s van de broers van Gogh bijvoorbeeld, beide in 1873 gemaakt. Vincent was negentien, Theo vijftien.

Een verrassing is ook het kabinet waarin Theo prenten en tekeningen bewaarde. Later bevonden ook de brieven van Vincent zich in deze kast. Leuk detail: de kast zelf was ook een familiestuk, gemaakt door de overgrootvader, die meubelmaker was.

Naast de inspanningen laten zien van de ingenieur om een museum voor elkaar te krijgen, wil de tentoonstelling vooral ook een lans breken voor Jo van Gogh-Bonger, die haar leven lang pleitbezorger is geweest voor de nalatenschap van Vincent. Ze organiseerde in 1905 een tentoonstelling in het Stedelijk Museum. Er hingen maar liefst 484 werken van Van Gogh, een aantal dat daarna nooit meer gehaald is. ‘Entree F 0,25, donderdags F 0,50’ vermeldt het affiche.

Jo Bonger verzorgde in 1914 ook de uitgave van de brieven van Van Gogh aan zijn broer, wat de bekendheid van de schilder en de cultus rondom zijn persoon enorm stimuleerde. Decennialang verkocht ze schilderijen van haar zwager aan musea en particulieren. Ze ging daarbij zeer strategisch te werk en zorgde dat grote musea werk van hem aankochten, wat de roem van Vincent weer verder deed stijgen.

Het verhaal eindigt weer bij het begin, met een verhaal over het schilderij Amandelbloesem. Dat hing jarenlang gewoon thuis bij ingenieur Vincent, op de slaapkamer van zijn zoons. Op die slaapkamer werden af en toe wilde kussengevechten gehouden. Het schilderij werd daarbij gespaard.

Kiezen voor Vincent, Portret van een familiegeschiedenis, t/m 10 april in het Van Gogh Museum

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden