PlusInterview

Pulitzerwinnaar Anthony Doerr: ‘Ik wilde een boek dat Diogenes geschreven kon hebben’

De bibliotheek van Washington DC Beeld Getty Images/iStockphoto
De bibliotheek van Washington DCBeeld Getty Images/iStockphoto

Pulitzerwinnaar Anthony Doerr schreef met zijn nieuwe roman Wolkenstad een lofzang op boeken, bibliotheken en de menselijke verbeeldingskracht. Een gesprek over de kwetsbaarheid van het geheugen en het overdragen van verhalen.

Marjolijn De Cocq

Noem hem de ‘rentmeester’ van het boek. Anthony Doerr (48) zegt het met een brede grijns in zijn woonplaats Boise in Idaho. Een rentmeester die waakt over het boek, over boeken, over heel veel boeken. Zoals in zijn nieuwe roman Wolkenstad door de eeuwen heen, van Constantinopel anno 1453 tot ruimteschip De Argos anno 2146, vijf kinderen waken over een oud, Grieks manuscript. Hoofdpersoon daarvan is Aethon, die als vogel wil vliegen naar een paradijs in de wolken, maar ezel wordt en gemaltraiteerd, een jaar als zeebaars leeft en eindigt als kraai.

Doerr laat oude boeken en bibliotheken herleven, want zoals hij schrijft: elk boek is een doorgang naar een andere tijd en plaats. En elk boek bevat een verhaal dat moet worden bewaard. “En dat is voor mij iets heel persoonlijks. Toen ik veertien was, kwam mijn oma bij ons wonen. Ze had Alzheimer, en ik zag haar geheugen wegteren en alles wat ze was geweest, verdwijnen. Op een heel gevoelige leeftijd werd ik me er zeer van bewust hoe kwetsbaar ons geheugen is. En daarom zijn boeken de beste uitvinding. Ze zijn zo efficiënt, er is informatie in opgeslagen – en je hoef ze niet in te pluggen.”

Er komen veel bibliotheken en hun hoeders voor in uw boek; het eenzame jongetje Zeno leert dankzij de bibliothecaressen die hem voorlezen dat hij in deze wereld kan zijn, maar dat er een andere wereld vlakbij is. Het vroegwijze meisje Anna redt boeken uit de bibliotheek van een kloosterruïne en er is de VR-bibliotheek van mevrouw Flowers waar het geïsoleerde meisje Konstance op een ruimtemissie wordt geïntroduceerd.

“En ik heb het ook niet voor niets opgedragen aan de bibliothecarissen van toen, van nu, van de jaren die nog komen gaan. Als kind vond ik het net zo gewoon dat er een bibliotheek was als dat er blaadjes aan een boom zaten. Sorry lieve bibliothecarissen uit mijn jeugd. Want er zijn mensen voor nodig die het vuur brandend houden. Die de collecties conserveren en beheren, die er voor zorgen dat het dak niet gaat lekken. Die de verantwoordelijkheid op zich nemen dat de generaties na jou die boeken ook nog kunnen lezen.”

De kern is een oud manuscript, Wolkenkoekoeksstad. Toegeschreven aan Antonius Diogenes, maar de titel is ontleend aan De vogels van Aristophanes (414 v. C). Een liefdesbetuiging aan de oude Grieken?

“Dan volgt nu een bekentenis, en een makkelijk rekensommetje. Mijn zoons, een tweeling, zijn nu 17. Mijn vrouw is historicus en was voor een uitwisselingsprogramma in Rome. De jongens zijn daar geboren en ik zorgde voor ze, struinde met ze door die oude stad. Zittend op een bankje in Trastevere besefte ik dat ik helemaal niets wist van de klassieken. Een totaal gebrek in mijn kennis. Dertig jaar oud was ik nota bene en ik moest de Ilias nog leren kennen en Sappho en Aristophanes. Toen ontdekte ik ook hoe ongelooflijk veel er door de eeuwen heen van hun werk verloren is gegaan – weer die connectie naar mijn oma, hoe weinig er overblijft van die overstromende kelk van ons bewustzijn.”

Bent u ook Grieks gaan leren? In uw boek leert Anna in Constantinopel Grieks, en ook Zeno als hij in gevangenschap in Korea een Britse krijgsgevangene ontmoet die de taal beheerst – hij zal later zelf de vertaler en bezorger worden van het manuscript.

“Een hoogleraar heeft me daarmee geholpen. Maar ik begin nu wel woorden te herkennen. Aethon in het manuscript is een herder. Maar het woord betekent brandend, schijnend, laaiend. Geweldig, daar kan ik uren over mijmeren.”

De Wolkenkoekkoeksstad komt bij Aristophanes vandaan, maar u hebt ervoor gekozen een manuscript van Diogenes te ‘herscheppen.’ Antonius Diogenes als alter ego van Anthony Doerr?

“Raak! Ik moest een boek verzinnen dat Anna kon ontdekken achter de muren van dat vervallen klooster, en dat tot zoveel eeuwen later nog betekenis zou hebben. De vogels van Aristophanes, meer dan 2400 jaar oud, is een van de eerste utopische geschriften waarin twee mannen Athene ontvluchten met allebei een vogel als gids, die een vogelstad in de lucht willen stichten. De man die in een ezel verandert komt dan weer van De gouden ezel van Apuleius. “

“Mijn boek is een lofzang op boeken en gebouwd op de fundamenten van vele boeken. Het meest schatplichtig aan een meer dan achttienhonderd jaar oude roman die alleen nog in overlevering bestaan: Diogenes’ Wonderbaarlijke gebeurtenissen aan gene zijde van Thule. Daar zijn maar een paar fragmenten van bewaard gebleven, maar er is een negende-eeuwse samenvatting waaruit blijkt dat het een groot wereldreisverhaal was met veel in elkaar grijpende subverhalen en in 24 delen.”

“Moet je je voorstellen! Dat je boek zelf verdwijnt en dat er dan alleen een soort slap aftreksel van overblijft! Wat een ramp voor een schrijver! Maar analoog daaraan heb ik mijn boek ook opgebouwd; 24 keer fragmenten uit het manuscript over Aethon, en daar doorheen in de tijd springend alle verhaallijnen die uiteindelijk bij elkaar komen door het manuscript van Diogenes. Ik wilde een boek schrijven dat Diogenes geschreven had kunnen hebben; een reis langs woorden, sferen, mythes en werelden – met alle speelsheid die fictie in zich heeft.”

De grootvader van schaapsherder Omeir, die Anna helpt het manuscript te redden, is een groot verhalenverteller. Ook in hem zag ik u terug. De liefde voor vertellen spat van uw boek af.

“Dat is toch ook het unieke van onze soort? Dat we elkaar verhalen kunnen vertellen? Je kunt door je door die verhalen mee te laten slepen de muren waarbinnen je je bevindt slechten.” Lacht. “Het is ook niet voor niets dat ik in mijn boek speel met muren; die van de kloosterruïne die door Anne worden beklommen, maar ook de muren van Constantinopel die worden belegerd.”

Boeken bieden troost, dat is ook een grondgedachte. Diogenes zou zich gericht hebben tot een ziek nichtje om haar gezondheid en licht te brengen, u doet hem dat na.

“Boeken zijn goed voor je geestelijke gezondheid. Je oefent je verbeeldingskracht en legt verbanden tussen dingen die ogenschijnlijk geen verband houden. We hebben die verbeelding nodig als mensen, om als soort te blijven bestaan. Mijn boek symboliseert onze onderlinge verbondenheid, in het hier en nu en met het verleden en de toekomst, en het is ook een ode aan de verbeeldingskracht.”

Uw vijf hoofdpersonen, Anna, Omeir, Seymour, Zeno en Konstance, zijn allemaal op hun eigen manier buitenbeentjes. Waarom hebt u daarvoor gekozen?

“Omdat juist zij een verhaal nodig hebben om aan hun realiteit te kunnen ontsnappen. Verhalen maken je minder eenzaam.”

Konstance krijgt in haar ruimteschip te maken met een mysterieuze pandemie. Geïnspireerd door Covid-19?

“Nee, die zat er al in, ik had mijn boek in maart 2020 al af, maar er waren er natuurlijk genoeg geweest, van Q-koorts tot Sars. Hoe groter de menselijke bevolking, hoe verstoorder de verhouding tussen mens en dier raakt. Nog een reminder hoe alles op deze wereld verbonden is. En hoe we niet alleen naar een klimaatcrisis hebben toegewerkt maar ook naar een biodiversiteitscrisis.”

“Dat is ook waarom we naar hoop en verlossing zoeken in boeken. Van dystopie naar zo’n utopische plek als Wolkenkoekoeksstad. Ik heb hier zeven jaar aan gewerkt, ik weet dat ik met het verweven van al die gedachten en verhalen veel vraag van de lezer. Maar ik hoop dat die met alle afzonderlijke klanken tezamen de harmonie van een akkoord kan horen.”

null Beeld

Pulitzer Prize 2015

Anthony Doerr (Cleveland, Ohio, 1973) debuteerde met de verhalenbundel The Shell Collector (2002). Zijn tweede roman Als je het licht niet kunt zien, over een blind Frans meisje en een Duitse jongen Frankrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog, werd een internationale bestseller en in 2015 bekroond met de Pulitzer Prize for Fiction.

Wolkenstad

Anthony Doerr
Vertaald door Marga Blankestijn
The House of Books
€24,99, 640 blz.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden