PlusInterview

Portugese film opent IFFR: ‘De gruwelen zijn nooit erkend’

De 49ste editie van het Rotterdams filmfestival opent woensdagavond met Mosquito, de tweede speelfilm van de Portugese regisseur João Nuno Pinto. ‘Wij waren een wereldrijk – dat wordt nog steeds onderwezen, dat geloof je toch niet?’ 

João Nunes Monteiro speelt de jonge Zacarias. ‘Hij had precies de juiste combinatie van trots en onbevangenheid.’

I’m very excited. And very nervous,” zegt de Portugese regisseur João Nuno Pinto door de telefoon vanuit Lissabon, daags voordat hij het vliegtuig naar Nederland neemt. Woensdag opent zijn tweede speelfilm Mosquito – over de jonge Portugese soldaat Zacarias, die tijdens de Eerste Wereldoorlog vrijwillig naar Mozambique afreist om de Portugese kolonie te verdedigen tegen de Duitse troepen – de 49ste editie van het internationale filmfestival van Rotterdam.

Pinto werd in 1969 geboren in Maputo in Mozambique; toen het land in 1975 onafhankelijk werd, kwam hij met zijn ouders naar Portugal. Hij droomde ervan striptekenaar te worden, werkte als art director bij een reclamebureau, maar toen hij werkte aan zijn eerste commercial, wist hij dat hij films wilde maken. Hij ging naar de filmacademie in New York; in 2010 maakte hij zijn eerste speelfilm: America, een ironische kijk op Portugal door de ogen van illegale immigranten. “Omdat ik niet in Portugal ben geboren, heb ik altijd een dubbel gevoel gehad. Ik ben een vreemdeling in eigen land.”

De opvolger Mosquito is gebaseerd op de geschiedenis van Pinto’s grootvader, die in 1917 als jonge soldaat naar Mozambique vertrok. “Ik heb hem nooit ontmoet; hij was al overleden toen ik werd geboren, maar zijn verhaal heeft me altijd gefascineerd. Hij ging op zijn zeventiende naar Mozambique, werd achtergelaten omdat hij malaria had, en maakte vervolgens in zijn eentje een ellenlange tocht door een land dat hij niet kende. Om er ten slotte achter te komen dat de oorlog al voorbij was. Ik vroeg me af wat er tijdens die tocht allemaal gebeurd kan zijn. Niemand die het weet, want er is maar heel weinig geschreven over die periode – en al helemaal niet vanuit Mozambikaans perspectief.”

Waargebeurd

Met weinig meer dan het verhaal van zijn opa vertrok Pinto zeven jaar geleden naar Mozambique, samen met zijn Braziliaanse echtgenote Fernanda Polacow, die is opgeleid tot socioloog, maar werkt als researcher en scenarist. “Omdat de film is gebaseerd op een waargebeurd verhaal had ik het begin, het midden en het einde al. We moesten alleen nog bedenken wat daartussen zou gebeuren. Met Fernanda heb ik bijna 5000 kilometer door Mozambique gereisd, vooral door het noordoosten, om de Makhuwacultuur te bestuderen. Hun mythen en rituelen gebruiken we om alle belangrijke gebeurtenissen in gang te zetten die Zacarias onderweg beleeft.”

Er overkomen de jonge soldaat de vreemdste dingen, maar doordat Mosquito een klassieke structuur heeft, is het voor de kijker niet moeilijk Zacarias’ trip te blijven volgen. “Het is een soort Griekse tragedie, maar de Afrikaanse elementen zorgen doorlopend voor verrassingen en verwarring. Die combinatie maakt mijn film uniek, denk ik.”

Eurocentrische visie

Een ander sterk punt van Mosquito is de hoofdrol van de jonge João Nunes Monteiro. “Hij zit in alle scènes. We zien wat hij ziet, het is zijn perspectief: een enorm eurocentrische visie op Afrika. Wat hij niet begrijpt, wordt niet vertaald.”

“Ik heb heel veel jongemannen gezien tijdens de casting, maar toen João kwam binnenlopen, wist ik vrijwel direct dat hij het was. Hij heeft precies de juiste combinatie van trots en onbevangenheid, én hij doorgrondde de complexiteit van het verhaal dat ik wilde vertellen. Ik twijfelde alleen omdat mijn grootvader een enorme man was, terwijl João heel klein en fragiel is. Maar dat is juist goed, besefte ik later, dat maakt zijn tocht nóg grootser.”

“Ik had João Nunes expres niet meegenomen van tevoren, dus toen we in Mozambique arriveerden ging het eigenlijk vanzelf. Toen hij de schoenen aantrok die we speciaal voor hem hadden gemaakt, werd hij Zacarias. Na verloop van tijd begrepen we elkaar blindelings: we hoefden geen woord te zeggen, de anderen snapten er soms niks van wat we deden.”

Niet alleen het leed van de inheemse bevolking was grotendeels onbekend in eigen land, over de rol van de Portugese kolonisator is ook maar weinig bekend, ontdekte Pinto. “De piepjonge Portugese republiek, uitgeroepen na de revolutie van 1910, was min of meer failliet toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak. Er was geen geld, Portugal had een slecht leger en op steun van de Engelsen hoefden we niet te rekenen, want die wilden onze koloniën. Daarbij kwam dat de Portugezen de pech hadden dat ze de Duitse generaal Von Lettow-Vorbeck tegenover zich vonden. Hij was een militair genie; hij is de uitvinder van de guerrilla en heeft geen enkele veldslag verloren in Portugees-Oost-Afrika.”

“Wij hebben álle slagen verloren,” vervolgt Pinto. “Het was een slachting. Maar dat verhaal paste niet in het straatje van de eertijdse machthebbers. Dus werd het weggemoffeld; het wordt niet op school onderwezen en staat niet in de geschiedenisboeken. Niemand weet er dus van, alleen de mensen met familieleden die erbij waren kennen dit verhaal.”

“Vandaag de dag is het nog altijd geen belangrijk onderwerp in Portugal, we hebben de gruwelen van de koloniale tijd nog altijd niet erkend. Integendeel: het wordt nog altijd gezien als een geweldige periode in de geschiedenis van Portugal. Portugal was een wereldrijk, wij ontdekten de wereld! Dat wordt nog steeds onderwezen – dat geloof je toch niet?”

Hij zucht. “Niet iedereen zal het leuk vinden wat ik vertel in Mosquito. Maar dit verhaal moét worden verteld. We moeten hierover gaan praten en nadenken.”

Enorme verantwoordelijkheid

Dat er zo weinig bekend was over de oorlog, betekende dat Pinto zich veel vrijheden kon permitteren. “Ik kon min of meer doen wat ik wilde; mijn waarheid is de enige waarheid. Dat gaf me vrijheid, maar het was ook een enorme verantwoordelijkheid. Daarom moest de basis echt zijn. Hoewel het om een bescheiden bedrag ging, heeft het lang geduurd voordat de film gefinancierd was. En toen het budget eindelijk rond was, waren er politieke onlusten in Mozambique. Omdat het er niet veilig was, hebben we onderzocht of de film ergens anders opgenomen kon worden. Maar dat wilde ik niet. Ik wilde zo dicht mogelijk bij de waarheid blijven. Het moest echt zijn.”

Hij lacht: “De openingsscène, waarin Zacarias en zijn peloton vanaf hun boot aan wal worden getild door zwarte dragers, is waargebeurd. De realiteit was zo surreëel en gruwelijk; eigenlijk kon ik verzinnen wat ik maar wilde.”

Mosquito wordt drie keer vertoond op het IFFR, dat duurt t/m 2 februari. www.iffr.com.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden