Plus

Politieke navolging over taalbewustzijn in musea

Het Tropenmuseum kwam eerder dit jaar met alternatieven voor beladen termen als eskimo, inlander, pygmee en hottentot. De gemeenteraad spreekt komende week over de invoering van de woordenlijst in Amsterdamse musea.

Dit type wandplaten voor het onderwijs was een eeuw geleden heel gewoon en blijft in de archieven maar op exposities krijgen de afbeeldingen andere beschrijvingen Beeld Collectie Tropenmuseum

Dat woorden ertoe doen, ook in een museum, bleek bijvoorbeeld in 2015, toen het Rijksmuseum bekendmaakte de collectie te hebben nageplozen op het gebruik van verouderde etnische termen als neger, inlander en hottentot. De aanpassingen leidden tot instemming, maar ook tot een storm van protest tegen wat door de critici werd gezien als een politiek correcte poetsbeurt.

Hetzelfde verwijt trof het Nationaal Museum van Wereldculturen (NMVW) toen het eerder dit jaar onder de naam Words Matter een woordenlijst presenteerde met alternatieven voor de beladen termen. Zoals: zeg niet slaaf, maar zeg tot slaaf gemaakte of mensen in slavernij.

"Die protesten komen vaak voort uit een gevoel van verkramping," zegt directeur Stijn Schoonderwoerd in het Tropenmuseum, onderdeel van het NMVW. "In de geest van: je mag tegenwoordig ook niets meer zeggen. Die ergernis kan ik mij voorstellen. Ik houd er zelf ook niet van als andere mensen mij willen vertellen wat ik wel of niet mag doen."

"Maar zo is de woordenlijst ook helemaal niet bedoeld. Wij zijn niet van de taalpolitie. Het was onze bedoeling om juist voor wat ontspanning te zorgen door deze suggesties te geven aan culturele instellingen die worstelen met de materie. En zo wordt het ook gebruikt. Er is binnen de museale wereld veel belangstelling voor het project."

Kolonialisme
Nu is er ook belangstelling van de politiek. Komende woensdag staat Words Matter op de agenda van de commissie diversiteit van de Amsterdamse gemeenteraad. Op verzoek van de fracties van Denk en GroenLinks, die ervoor pleiten de woordenlijst als standaard op te leggen aan de musea die door de gemeente worden gesubsidieerd.

Het doel van de fracties is het taalgebruik binnen de culturele instellingen zodanig te wijzigen dat het meer recht doet aan degenen die hebben moeten lijden onder het kolonialisme en hun nazaten. Schoonderwoerd zegt met belangstelling uit te kijken naar de bespreking: "We hebben al met allerlei mensen en instellingen gesproken, maar dit is de eerste keer dat de politiek zich over het onderwerp buigt."

De lijst van Words Matter heeft een lange voorgeschiedenis, vertelt Wayne Modest, hoofd van het onderzoeksinstituut van het NMVW. "In onze volkenkundige musea circuleerde vanaf 2011 al een vergelijkbare lijst voor eigen gebruik. In zo'n museum wemelt het natuurlijk van termen als hottentot, eskimo en pygmee."

Superioriteitsgedachte
"Dat leidde tot steeds meer vragen bij een nieuwe generatie medewerkers die niet met zulke termen zijn opgegroeid. Waar komen die termen eigenlijk vandaan en waarom gebruiken we ze vandaag de dag nog? Veel termen stammen uit de koloniale tijd en zijn ontstaan vanuit de gedachte dat de Europese mens superieur was aan de andere rassen. Dat is niet meer van deze tijd."

De collectiebestanden van het NMVW zijn inmiddels opgeschoond. "Zonder iets weg te moffelen," zegt Modest. "Wie in onze database zoekt op het trefwoord eskimo, krijgt alle objecten te zien, maar in de presentatieteksten zijn de termen veranderd. Of we vertellen erbij dat het een term is die vroeger werd gebruikt."

Soms is de terminologie niet eenvoudig te duiden. Het woord kaffer bijvoorbeeld werd in het Afrikaans en het Engels gebruikt voor zwarte mensen van Afrikaanse afkomst en kreeg tijdens de apartheid in Zuid-Afrika een negatieve lading. Maar op Sri Lanka is kaffer juist een eretitel voor de afstammelingen van Portugese handelaren die het eiland honderden jaren geleden aandeden.

Het nadenken over de museale woordenschat sloot naadloos aan bij de koerswijziging die het Tropenmuseum in dezelfde periode doormaakte. Op het nippertje ontsnapt aan sluiting, besloot de nieuwe leiding vier jaar geleden het roer om te gooien. Schoonderwoerd: "Kort samengevat: we waren een museum van spullen, nu zijn we een museum over mensen."

Wereldculturen
"Het Tropenmuseum was toch ontstaan als een etalage van de koloniale macht. Wij richten ons tegenwoordig op de betekenis van dat verleden, inclusief de zwarte bladzijden van de koloniale geschiedenis. Daarbij zoeken we ook nadrukkelijk de verbinding met de verschillende gemeenschappen in de stad. Alle culturen van de wereld komen samen in Amsterdam. Dat is ons werkterrein."

Ondanks alle oplaaiende emoties rond het onderwerp zien de initiatiefnemers een breed draagvlak voor de woordenlijst. Modest: "Bij de presentatie waren meer dan honderd culturele instellingen aanwezig. En er komen nog steeds nieuwe aanvragen voor het boek binnen. Volgend jaar komt er een tweede druk."

"Ik verwacht dat de lijst zal blijven veranderen. Over twintig jaar zullen onze opvolgers zich misschien verbazen over de keuzes die wij hebben gemaakt."

Schoonderwoerd: "We stellen intussen tevreden vast dat het boek zijn werk doet. Wij hebben een keuze gemaakt, maar voorop staat dat iedereen zijn eigen afweging mag maken. Bewustwording kun je niet opleggen."

'Belangrijk en soms ingewikkeld'

"Het is goed dat het maatschappelijk debat over de gevolgen van het koloniaal verleden ook de musea binnendringt," zegt curator Annemarie de Wildt van het Amsterdam Museum.

"Maar ingewikkeld is het soms wel. In Suriname heeft niemand het over 'tot slaaf gemaakte'. Hier raakt die term steeds meer ingeburgerd als alternatief voor het woord slaaf."

"Ik ben zelf geneigd om in teksten over bepaalde perioden de woorden te gebruiken die toen gebruikelijk waren. Zo vind ik het soms relevant om het woord neger te gebruiken, bijvoorbeeld omdat een plantage-eigenaar die term gebruikte.''

''We hebben intern wel discussie gehad over de vraag of we iemand moesten omschrijven als plantage-eigenaar of als slavenhouder."

Adjunct-directeur Paul Mosterd van de Hermitage en de Nieuwe Kerk is enthousiast over Words Matter. "Het boek ligt hier op veel bureau's. Taal is natuurlijk verschrikkelijk belangrijk. Bepaalde termen kunnen de communicatie met bezoekers helpen of hinderen. Het is goed dat samenstellers van exposities zich bewust zijn van gevoeligheden die zij zelf misschien niet ervaren."

"We zijn begonnen met de voorbereidingen voor een grote tentoonstelling in de Nieuwe Kerk over Suriname. Ook dat willen we zorgvuldig doen. In de kerk ligt trouwens het praalgraf van Michiel de Ruyter.''

''In de begeleidende tekst is een paar jaar terug een zinnetje opgenomen over zijn betrokkenheid bij de slavenhandel. Het doet niets af aan zijn verdiensten als zeeheld, maar we vinden het tegenwoordig belangrijk ook dat aspect van zijn cv te vermelden."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden