Plus

'Poëzie leeft volop buiten het boek en dat is nooit anders geweest'

Een gedicht op een gebouw of op de rand van een brug. Iedereen weet er wel een te vinden. Kila van der Starre doet onderzoek naar de rol van poëzie in de openbare ruimte.

Het gedicht van Margerite Luitwieler, hoek Czaar Peterstraat-Tweede Leeghwaterstraat Beeld Charlotte Odijk

Het gedicht Ik Heb Ze Lief van Margerite Luitwieler zal menige Amsterdammer bekend voorkomen. Het staat in sierlijke letters op een wand op de hoek van de Czaar Peterstraat en de Tweede Leeghwaterstraat.

Het is in 2003 geplaatst op initiatief van stadsdeel Centrum om de vernieuwing van de Czaar Peterbuurt te markeren. Ik heb ze lief is één van de achthonderd gedichten in de openbare ruimte die Kila van der Starre inmiddels heeft verzameld op de interactieve website straatpoezie.nl.

Van der Starre, dichter en literatuurwetenschapper aan de Universiteit Utrecht, werkt aan een dissertatie over de rol van poëzie in de moderne samenleving. Poëziebundels kunnen tegenwoordig, op een enkele bestseller na, niet bepaald op hoge verkoopcijfers rekenen.

Te weinig aandacht
Maar volgens Van der Starre staren neerlandici, jury's van poëzieprijzen en recensenten zich blind op het boek als drager van poëzie. Daarbuiten bestaat namelijk een circuit waar die kunstvorm ook geproduceerd en gewaardeerd wordt.

"Er wordt gemakkelijk gezegd dat de poëzie dood is," zegt Van der Starre, "maar die conclusie is vaak enkel gebaseerd op de verkoopcijfers van bundels. Poëzie leeft volop buiten het boek en dat is nooit anders geweest. In de Middeleeuwen bijvoorbeeld was er ook veel poëzie in het openbare leven te vinden. Op spiegels, kleding en muren. Voor die dagelijkse presentatie is ook nu vaak te weinig aandacht."

Veel meer dan alleen bundels
Ook tegenwoordig lijken mensen behoefte te hebben aan verschillende soorten ervaring van poëzie. Door gedichten voorgedragen te krijgen, die snel te kunnen delen via sociale media of terloops verrast te worden in de openbare ruimte.

"Poetry slams, de Nacht van de Poëzie, maar ook poëzie op internetfora en vooral op sociale media zijn populair. Daar wordt veel meer poëzie geluisterd en gelezen dan we tegenwoordig uit boeken tot ons nemen."

Is de meest elitaire kunstvorm aan het democratiseren? "Je zou kunnen zeggen van wel," zegt Van der Starre, "omdat je op heel veel verschillende plekken in het openbare leven gedichten tegenkomt. Er zijn mensen die met poëzie op hun tas rondlopen, voor belangrijke momenten zoals geboorte en dood zoeken mensen gedichten op en ook als tatoeage op lichamen zijn gedichten geen uitzondering. Straatpoëzie is ook zo'n vorm."

Kritische inhoud
Maar poëzie buiten het boek heeft ook een ondemocratische kant, zegt ze. Het is bijvoorbeeld de vraag of omwonenden een muurgedicht opgedrongen krijgen.

"Voor zover ik nu heb kunnen achterhalen verschilt dat sterk. Soms is een gedicht in de openbare ruimte het initiatief van bijvoorbeeld de gemeente, al dan niet met het idee dat het lezen van literatuur betere mensen van ons maakt en het plaatsen van een muurgedicht de buurt verbetert."

"Tegen poëzie in de openbare ruimte is in een enkel geval ook wel geprotesteerd, zoals tegen het gedicht Aan een Roosje in de Jacob van Lennepstraat in Amsterdam. Maar een initiatief kan ook zeker van omwonenden of in samenspraak met de buurt tot stand komen, zoals het muurgedichtenproject in de Dichterswijk in Utrecht."

Ik heb ze lief

Ik heb ze lief
de plekken waar het tocht
wanneer je er de bocht
omgaat
Geef mij maar de achterkant
van huizen en gebieden
waar elke groene spriet
omringd door scheve stenen
de droge grond uitschiet
Het onbedoeld gemaakt
gebied.

"Daarnaast bestaat er ook poëzie die ineens in de openbare ruimte opduikt. Dat geldt bijvoorbeeld voor graffiti, die soms ook een meer kritische inhoud heeft."

Meeste mensen willen meer
Hoewel haar onderzoek nog niet is afgerond durft Van der Starre inmiddels wel te concluderen dat straatpoëzie door een breed publiek gewaardeerd wordt.

"Uit een representatieve steekproef van de Nederlandse samenleving die ik samen met het Letterenfonds en Stichting Lezen heb uitgezet, blijkt dat bijna iedereen wel poëzie tegenkomt in het dagelijkse leven. Een meerderheid waardeert dat ook. Het blijkt ook dat bijna de helft van de mensen die zomaar poëzie tegenkomen, of dat nou op straat is of op de radio, meer poëzie zou willen lezen of horen, ook als zij er normaal gesproken niet snel zelf actief naar op zoek gaan."

Over waar die behoefte vandaan komt, kan Van der Starre in verband met haar lopende onderzoek alleen nog vermoedens te uiten. "Poëzie wordt ook in het dagelijkse leven gekoppeld aan iets bijzonders, aan iets om bij stil te staan. Aan emotie. Dat mensen daardoor even gedwongen worden uit hun routine te stappen, wordt klaarblijkelijk gewaardeerd."

En dat geldt niet alleen voor het drukke leven in de stad. "Straatpoëzie komt veel in steden voor, maar niet uitsluitend. Ook in dorpen en zelfs in de natuur kom je poëzie tegen."

Zoals de tijdelijke dichtregel van Nick J. Swarth in het zand van waddeneiland Ameland 'Hebt u iets gedaan waarvoor u zich moet schamen?' die dankzij Straatpoezie.nl nog op locatie terug te zien is, zij het alleen online.

Iedereen kan helpen de website straatpoezie.nl compleet te maken door ontbrekende gedichten aan de site toe te voegen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden