PlusInterview

Petra Rautiainen zet schijnwerpers op de kolonisatie en de verzwegen nazikampen in Lapland

Sami rond 1930 in Lapland, aan het werk met rendierhuiden. Beeld Roger Viollet via Getty Images
Sami rond 1930 in Lapland, aan het werk met rendierhuiden.Beeld Roger Viollet via Getty Images

In de roman Land van sneeuw en as beschrijft Petra Rautiainen een zwarte bladzijde in de Finse geschiedenis: de collaboratie met nazi-Duitsland en de tweehonderd concentratiekampen in Lapland.

Marjolijn de Cocq

Tijdens de Tweede Wereldoorlog voerde Finland drie oorlogen. Vertaler Sophie Kuiper voorziet de roman Land van sneeuw en as in haar voorwoord van dit historische kader. Eerst was er de Winteroorlog (1939-1940) tegen de Sovjet-Unie, die eindigde met de Vrede van Moskou waarbij Finland delen van zijn grondgebied moest afstaan.

In de Vervolgoorlog (1941-1944) sloot Finland een alliantie met nazi-Duitsland in een poging de verloren gebieden te heroveren. In 1944 onderhandelde Finland over een vredesverdrag met de Sovjet-Unie. Onderdeel van dat verdrag was de eis dat het Finse leger de Duitse troepen uit Lapland verjoeg.

Er waren eind 1944 nog zo’n 200.000 Duitse soldaten gelegerd in het Noorden van Finland. Zo begon de Lapland-oorlog (1944-1945). Terwijl de Finnen probeerden de Duitsers via het noorden te verdrijven naar Noorwegen, paste het Duitse leger in Lapland de tactiek van de verschroeide aarde toe.

Het is in dat overgangsjaar 1944 als de Finse soldaat Väinö in de roman Land van sneeuw en as van Petra Rautiainen wordt opgeroepen om als tolk in een nazigevangenenkamp te werken. In zijn dagboek beschrijft hij hoe hij aanvankelijk dienstbaar geacht wordt te zijn aan de Gestapo boven de Finse staat. Hoe de gevangenen op raskenmerken gescheiden worden en ‘ongewenste exemplaren’ direct worden geëlimineerd.

Hij ziet hoe de animo onder de doorgesnoven Duitse bewakers taant na vier jaar in of het licht of de duisternis van het hoge noorden. En hij ontdekt hoe de lijken van de in het kamp vermoorde inheemse Sami naar Helsinki worden getransporteerd, waar aan de universiteit rassenonderzoek wordt gedaan ten behoeve van een raszuiver Groot-Finland.

Kolonisatie

Decennialang werd beweerd dat tijdens de Tweede Wereldoorlog niet of nauwelijks nazikampen waren in Finland. Maar bij recent historisch onderzoek zijn overblijfselen gevonden van meer dan tweehonderd kampen in Lapland, het woongebied van de Sami – nu het enige officieel erkende inheemse volk van de Europese Unie maar nog tot lang na de oorlog slachtoffer van rassenonderzoek en discriminatie.

Petra Rautiainen: ‘Schedels van Sami werden opgemeten, ze werden naakt gefotografeerd. Dat was zeer traumatiserend.' Beeld Jonne Räsänen
Petra Rautiainen: ‘Schedels van Sami werden opgemeten, ze werden naakt gefotografeerd. Dat was zeer traumatiserend.'Beeld Jonne Räsänen

‘Kolonisatie,’ is hoe schrijver en historicus Rautiainen (1988) het kernachtig samenvat. Ze verschijnt in beeld met in haar armen een spitse snuit in een wolk van bruine krullen: haar hond Ruska, ze vertaalt de naam als ‘de kleur herfstbladeren.’

Met Ruska trekt ze de bossen en de sneeuw in. Ze zijn net twee weken terug van een tocht van twee maanden door het noordelijkste deel van Lapland, de regio die haar al van jongs af aan trekt. De zon kwam in die tijd nooit op en het was prachtig, zegt Rautiainen, om te merken hoeveel kleuren er te ontdekken zijn in het noorderlicht.

Haar roman begon in 2018 als een promotieonderzoek waarvan ze nu denkt dat het nooit meer zal verschijnen. Ze onderzocht de onderdrukking van de Sami in Lapland met het idee de niet aflatende pogingen hun leefgebied af te pakken in beeld te brengen.

Ze stuitte daarbij onder meer op het werk journalist Marja Vuorelainen (1911-1990), zelf Sami en woonachtig in het noordelijke Enontekiö . Ze schreef over de wederopbouw in West-Lapland. Ze was ook een van de eerste vrouwelijke fotografen en legde vooral Samivrouwen en -kinderen vast voor het tijdschrift Suomen Kuvalehti (1950-1970).

Vuorelainen zou uiteindelijk de inspiratie vormen voor de tweede hoofdpersoon van Land van sneeuw en as: journalist en fotograaf Inkeri die in 1947 naar Enontekiö reist om te achterhalen wat er met haar tijdens de oorlog verdwenen echtgenoot Kaarlo is gebeurd. Inkeri rijdt door zwartgeblakerd landschap, de dorpen door de vluchtende Duitsers uitgemoord en platgebrand.

Om en om geeft Rautiänen Väinö en Inkeri een stem, tot alle puzzelstukjes op hun plaats vallen.

Onderzoekende geest

“Een meelezer van mijn onderzoek vond dat ik mezelf beperkte door alleen over de periode na de oorlog over de Sami te schrijven. En toen kwam begin 2018 het onderzoek naar buiten over de ruim tweehonderd kampen die er in Lapland waren geweest, Finse nazikampen, en toen móest ik natuurlijk wel.”

“Ik wist wel dat er kampen waren geweest, maar er werd altijd gezegd ‘een paar’. Het is ook niet iets wat je op school leert. Ik wilde hier meer van weten, ik ben per slot van rekening historicus en heb een onderzoekende geest. Toen ik ontdekte dat er Finse soldaten en politiemensen in de kampen waren aangesteld, kwam het beeld van iemand als Väinö bij me op. Een Finse tolk en die fotografe – zo verlegde ik mijn focus naar een roman.”

Haar personage Inkeri is zelf geen Sami, maar sluit vriendschap met een Samimeisje en ontdekt als kunstdocent van de plaatselijke school hoe onderzoekers de Samikinderen komen opmeten. “Een paar jaar geleden mocht je het woord kolonisatie nog niet in de mond nemen als het om Sami ging, dat is lang een taboe geweest. Maar het rassenonderzoek en de metingen hebben tot eind jaren zestig, begin jaren zeventig voortgeduurd. Hun schedels werden opgemeten, ze werden naakt gefotografeerd. Dat was zeer traumatiserend en het is heel recente geschiedenis.”

Ongewenste volkeren

Rautiainen noemt één niet-fictieve persoon in haar boek, de arts-anatoom Niila Pesonen (1902-1993) die aan het hoofd stond van een rasseninstituut aan de Universiteit van Helsinki. Dat moest leidend worden in het Groot-Finse bevolkingsbeleid en de toename van ‘ongewenste volkeren’ indammen. Pesonen werd hogelijk gewaardeerd in nazi-Duitsland, waar hij presentaties gaf over zijn rassentheorieën.

Na de oorlog werd Pesonen veroordeeld tot acht maanden gevangenisstraf wegens ‘aanzetten tot lijkschennis’. Toch zou dat zijn verdere carrière niet in de wielen rijden. In 1952 was hij hoofdarts bij de Olympische Zomerspelen in Helsinki.

Rautiainen: “Een man die een ‘Fins ras’ voorstond, maar hij werd licht bestraft. Dat gold ook voor andere mensen rondom dit project. Op de valreep zijn alle documenten, brieven en dagboeken hierover vernietigd dus het was waarschijnlijk moeilijk hard bewijs aan te dragen. Dat gold ook voor de kampen; er zijn een paar foto’s. Maar het meeste is verbrand.”

“Het kamp in mijn boek is fictief. Maar ik ben op de plekken van een paar kampen geweest. Daar is op het oog niet veel te zien. Het is alsof er nooit iets is gebeurd – en dat is decennia lang ook volgehouden. Vanuit de kampen werden ook Joden gedeporteerd, zo blijkt uit het onderzoek van 2018. Maar ik heb besloten dat dat onderwerp voor nu voor mij te groot was om over te schrijven.”

Grootste droom

Omdat de kwestie van de nazikampen zo beladen is in Finland en het racisme ten opzichte van de Sami nog altijd voortduurt, was ze beducht voor de ontvangst van haar boek, dat in 2020 in het Fins verscheen. “En omdat ik een jonge vrouw ben – dat is voor mensen, mannen, die in de literaire wereld hoog van de toren blazen ook een reden om je aan te vallen.” Ze imiteert de tegenwerpingen: “Meisje, je weet niet waar je het over hebt.”

Toch werd ze genomineerd voor vier Scandinavische literaire prijzen en ze won de Savonia, de belangrijkste literaire prijs van Finland. Haar boek gaat nu de wereld in. “Een roman schrijven is altijd mijn grootste droom geweest, alleen dacht ik niet dat me dat ooit zou lukken. Alleen al omdat ik dyslectisch ben. Maar toch besloot ik het te proberen – het belangrijkste moment van mijn leven.”

De kritiek die ze had gevreesd bleef uit, zelfs vanuit de politiek kwam lof – een minister prees haar boek als leerzaam over een lang verzwegen periode uit de Finse geschiedenis en de Finse medeplichtigheid aan Duitse oorlogsmisdaden. Rautiainen lacht: “Het is me gelukt. Het is me heel goed gelukt.”

Dan een zelfverzekerde toevoeging van een schrijver die ook wetenschapper is. “Maar dat komt natuurlijk ook omdat mijn research zo gedegen is geweest dat er niet aan te tornen valt.”

null Beeld

Land van sneeuw en as

Petra Rautiainen
Vertaling Sophie Kuiper
Meridiaanuitgevers, 304 blz., €22,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden